Nobelisti: Si njoha Shqiperine dhe shqiptaret

Nobelisti Ourah Pamuk, ne nje interviste per gazetarin Blendi Fevziu, ne emisionin “Opinion” ne Tv Klan, eshte shprehur per lidhjet e hershme me Shqiperine, kulturen e saj dhe kontributin e shqiptareve ne perandorine osmane por dhe ne themelimin e shtetit te ri turk. Njeheresh ai vlereson bashkepunimin mes dy popujve, si dhe ngjashmerite ne menyren e jeteses mes tyre. Nga ana tjeter, Pamuk flet per historine, problemet qe ka pasur me politiken ne vendin e tij dhe kalimin nga piktura tek te shkruarit, si bir i nje familjeje elite ne Turqi. Per here te pare degjon per shqiptaret nga nena e tij qe gatuante Arnaut Cinari, nderkohe qe flet se dhe fshati ne periferi te qytetit quhej Arnautli, dhe qe eshte pjese e qytetit. “Dhe sigurisht gjeja e trete ka qene kur kam qene ne moshen 20 vjeçare ne universitet ishte ne mode Maoizmi. Permes kesaj kam besuar ne maoizmin e Enver Hoxhes, te shqiptareve. Nuk isha shume i interesuar ne diçka te tille”, thote Pamuk. I cili pranon se dashuria e tij e pare ka qene nje vajze shqiptare.

Z. Pamuk, mire se erdhet ne Shqiperi!

Mire se ju gjeta.

Eshte hera e pare, apo jo?

Po dhe ndonjehere ndihem fajtor qe kam ardhur kaq vone. Per nje turk, populli shqiptar, kultura shqiptare kane pasur shume ndikim ne krijimin e nje kulture otomane, historise otomane dhe sigurisht historise moderne turke.

A i gjetet gjurmet e perandorise Otomane ketu gjate vizites suaj te shkurter?

Per fat te keq jane shkaterruar shume nderte¬¬¬¬¬sa ne te shkuaren, por me ka pelqyer shume xhamia e Et’hem Beut, veçanerisht vizatimet dhe pikturat e vogla me arabeske, ne stilin arab. Gjithashtu edhe piktura te shek. 19’. Pra, xhamia me pelqeu shume. Me ngelen ne mendje, piktura te shekullit te 19-te.

Eshte shume interesante. Nese keni pare pikturat atje, shumica jane me imazhe te Stambollit dhe jo vetem ne xhamine e Ethem Beut, por ne te gjitha xhamite e Shqiperise. Kjo pjese e botes, Shqiperia, ka qene pjese e perandorise shekuj me pare. Ne shekullin e 19-te dhe ne shek.20 shume vende ose shtete e kane hedhur hapin dhe kane marre pavaresine, duke nisur si pjese e perandorise Otomane. Ku qendron lidhja mes ketyre vendeve?

Sigurisht shume vende kane qene pjese e perandorise se madhe dhe ne fundin e shekullit te 19, shume prej ketyre vendeve filluan te shkeputen, pas luftes se pare boterore, si Austro-Hungaria, Shqiperia.

Otomanet u perballen me kete problem. Pasojat politike ishin sepse perandoria otomane, ne thelb, drejtohej nga elita sunduese myslimane, nje pjese e se ciles ishin marre nga Shqiperia. Ishte nje dileme, dilema e nacionalizmit turk. Nese keta e mbeshtesnin kete nacionalizem, do te ishin kunder vizionit te tyre perandorak. Por nese nuk do ta benin, nuk do te kishte Turqi, ose vend vetem me njerez qe flasin turqisht.

Prandaj edhe nacionalizmi turk pati nje zhvillim te vonshem dhe disa nga pasojat politike ishin totalitarizmi, mbeshtetje e perhershme tek ushtria dhe dhuna ne vend zhvillimit dhe perqafimit te nje kulture.

Pasoja te tjera historike, te thella kulturore i shohim ne Ballkanin e vjeter, ne Aleksandri, Egjipt dhe se fundmi ne Kajro. Edhe atje shihet prania e forte otomane. Kultura islamike otomane, eshte nje kuader me i gjere.

Ne te gjithe kete zone shihet kjo gje.

Ne shekujt 16-te dhe 17-te, perandoria osmane, perandoria Mukalem dhe Irani formonin thuajse nje njesi. Kane shume ngjashmeri ne menyren se si sundojne. Qendra e ketyre perandorive ishte Irani. Siç ndodh tani, qe te gjithe i hedhin syte drejt perendimit per te gjetur modele kulturore, perandoria osmane dhe ajo Mukalem, i hodhen syte drejt Iranit.

Kishte nje unitet ne menyren se si ishin ngritur pallatet, si mendonte elita sunduese dhe se si funksiononte sistemi politik, madje edhe arkitektura. Me pelqen t’i ndjek keto detaje, por ne fund te fundit ka nje kufi ne peshen e historise, ka detyrime etike ne histori qe nuk duhet t’i bejme dramatike. Na kane lene te lire, kam shkruar libra per perandorine otomane. Brezat e meparshem te shkrimtareve dhe intelektualeve, e kane perçmuar perandorine otomane, duke pretenduar nacionalizem dhe laicizem. Ndersa brezi im, ndoshta duke e nisur nga une, pretendojne laicizmin, por e pelqejne perandorine otomane siç kam shkruar edhe tek libri im “Une jam e Kuqja”.

Eshte e vertete se per momentin ne Turqi, por dhe ne vende te tjera, nje rryme e re e pelqyer politike eshte ajo qe risjell edhe nje here filozofine e perandorise otomane. Kthimin e vemendjes nga kjo perandori. Duhet te them se kam lexuar dhe kam gjetur qe Davutoglu, ministri i Puneve te Jashtme te Turqise, flet shume per perandorine otomane, filozofine e saj. Kujtoj nje fjalim te tijin ne Sarajeve.

Ka dy menyra per ta pare kete. Partia sunduese ne Turqi, e sheh perandorine si nje shembull romantik, idealist te kultures islamike, ne zhvillim e siper te qyteterimit islamik. Une do ta shihja perandorine me shume, si nje shembull te kufizuar me shume ne tolerancen ndaj minoriteteve.

Qe ka qene e pabesueshme.

Po, por te jemi realiste, se ka edhe kufij. Te gjithe i kthejme syte pas nga historia ne baze te axhendes sone politike dhe kulturore. U merzita nga mendjengushtesia e modernisteve qe marrin vetem shembull nga Evropa, Turqia laike.

U thashe se Turqia meriton nje kulture me te pasur, prandaj kam shkruar dhe jo vetem une... Kam shkruar “Une jam e Kuqja” dhe thashe se ne turqit moderne, duhet te kemi nje imazh me te mire per perandorine otomane. Davud Ogludi, ndoshta po e ben edhe ai te njejten gje. Me nje mendjengushtesi, ne jo vetem qe kercenojme minoritetet greke, armene, çifute, por krijojme probleme edhe me kurdet ne vend, te cilet qe te gjithe jane qytetare turq. Duhet te jemi me te tolerueshem, me te kuptueshem, duke perqafuar nje imazh evropian. Nese perpiqemi ta zhvillojme kete gje, po kerkojme tolerancen otomane qe sigurisht ishte e pashmangshme. Sepse sapo te krijohet nje perandori, duhet te tregohesh tolerant me kedo. Por ama, te mos e ekzagjerojme edhe kete. Ishte Mesjete dhe nese je çifut, duhet te besh kete, nese je mysliman nuk mund te besh kete, kishte taksa te veçanta. Pra ishin te tolerueshem me nje fare kufiri. Por ata nuk bene nje spastrim te madh etnik, do te thosha. Ky eshte kufiri.

E bene, por jo shume. Gjithsesi u munduan t’i bindnin njerezit se minoritetet ishin minoritete. Pra Perandoria ishte nje shembull i mire, sepse kishte vende qe nuk benin asnje tolerim, i zgjidhnin te gjitha problemet me gjak dhe ne krahasim me ta, perandoria ishte larg. Por gjithsesi kishte edhe ajo kufijte e saj. Po, absolutisht.

Ne fakt, ne ate kohe qyteti juaj, Stambolli, ka qene kryeqyteti i njeres prej perandorive me te medha te botes. Ai ishte qendra e kesaj perandorie me miliona qytetare. Si e ka perjetuar Stambolli ndryshimin nga qendra e nje perandorie te madhe, ne kryeqytetin e nje shteti te zakonshem?

Po, eshte perballur me disa pasoja te tmerrshme, te trishtueshme...

Perveç shtepive te shkaterruara te vezireve dhe pashallinjeve.

Po, jam perpjekur ta rrefej kete pjese ne librin tim te ri, te sapo botuar ne Shqiperi “Stambolli”.

Rrenojat e madheshtise otomane, arkitektures, qyteterimit ne femijerine time ishin shume te dukshme, edhe ne vitin 1956. Tashme ato jane zhdukur, ose ruhen, por ne femijerine time ishin akoma te pranishme. Sidomos shkaterrimi i shtepive te drunjta. Gjysma e Stambollit ne ate kohe, ishte me shtepi druri qe u shkaterruan, hamame. Kjo gje krijoi edhe nje varferi mbizoteruese ne Stamboll dhe na krijoi pershtypjen, se njehere e nje kohe kishim qene te pasur, ishim perandori, por tashme kemi dale menjane. Jemi shume te varfer, te lene pas dore, askush nuk do t’ia dije me per turqit, askush nuk i lexon me librat e shkrimtareve turq, asnje lajm per Turqine, e keshtu me radhe.

Pas renies se perandorise, kemi gati gjysme shekulli qe ndihemi shume provinciale, te lene pas dore dhe sigurisht edhe shume te varfer. Te gjitha keto ndjenja krijuan melankoline turke, “hyzyn”, te cilen jam perpjekur ta shpjegoj, ta jap ne detaje, ta kuptoj dhe ta perballoj. Kjo situate ka qene ne vitet ’50 dhe 60. Ishte krijuar ndjesia se e gjithe bota po behej me e pasur, po shkelqente, me moderne, interesante, kurse ne turqit nuk po benim asgje, ishim shume te varfer. Ndjesia e fatalitetit. Asgje nuk po ndodh ketu. Kjo perfundoi ne fillimet e vitet ’70 dhe tashme gjerat kane ndryshuar. Por ne femijerine time, me rrenimin e perandorise osmane, eshte ndjere shume pesha e kesaj ndjesie melankolike, hyzyni.

Z. Pamuk, si ka ndryshuar Stambolli 40 vitet e fundit? Thate se filluat duke e pershkruar qe nga vitet 50- 60 dhe e vazhduat per 4 dekada. Si ka ndryshuar ai?

Sipas kujtimeve te mia Stambolli i vjeter perfundon ne 1973. Tashme brezi i ri, lexuesit e tij... dhe une e kam botuar ate liber, 5 vjet me pare. Po ashtu edhe turistet e lumtur me akullore ne dore, me kane thene : Z. Pamuk, libri juaj per Stambollin eshte melankolik dhe i trishtueshem. Na pershkruan nje qytet, bardh e zi dhe me dimer. Por nderkohe ky Stamboll eshte plot lumturi, ngjyra, vend ekzotik. Pra eshte shume ndryshe nga pershkrimi.

Po, u thashe, keni te drejte, sepse une kam pershkruar ne liber ate qe kam perjetuar ne vitet 50, 60 dhe 70. Dhe e dyta, ju po me pyesni per diçka qe ka perfshire 45 vjet zhvillim. Tashme qyteti eshte zhvilluar, zbukuruar dhe terheq turistet. Kur linda une, qyteti kishte nje milion njerez, ndersa tashme thone se jane 10, 11, madje edhe 12 milione njerez.

Mbaj mend qe ne vitet 50, kur shihnim nga dritarja im vella thoshte: “Ja, po vjen nje makine”. Dhe ne turreshim te shihnim makinen tek kalonte.

Kurse tashme eshte nje trafik i tmerrshem ne te gjitha rruget, vendi i tejmbushur, i pasur. Perseri eshte kthyer ne nje vend metropolitan. Por gjithsesi, mbetet akoma ndjesia e larmise kulturore. Nuk mund te them se e kam humbur femijerine time dhe se e dua perseri, dua te me kthehet Stambolli im.

Jo, nuk ndihem keshtu.

Te gjithe e kemi humbur femijerine.

Kjo eshte jeta.

Perse keni thene qe Stambolli eshte nje qytet thellesisht turk. Ç’do te thote kjo?

Se pari, kur them thellesisht turk, tregoj qe eshte nje kombinim i shume gjerave. Kultura, raca te ndryshme. Ne fund, mund te themi se tek kultura hyn kombinimi i kultures otomane islamike dhe frymezimit per te pasur nje kulture evropiane. Kjo ndihet kudo. Pra, nuk e kam fjalen tek gjaku, apo tek genet. E kam tek panorama kulturore, qe ka pasqyrimin e shekujve osmane dhe me shume lezet perpiqet t’i harroje per t’iu bashkuar kultures evropiane. Pra eshte shkrirja e deshires per te perqafuar kulturen moderne dhe ruajta e kultures se vjeter njekohesisht.

Po a eshte e veshtire kjo perzierje e dy kulturave?

E veshtire eshte, por eshte nje problem global jashte perendimit. Korea, Kina. Te gjithe duan te njihen per qyteterimin e tyre historik, por gjithashtu te perqafojne modernitetin.

Ku qendron ndryshimi mes vendeve evropiane dhe vendeve me nje kulture te thelle orientale, si Turqia?

Mendoj se te veshtira per t’u kuptuar ne kulturen evropiane jane etikat e marreveshjeve te biznesit. Pra, tani ketu qendron suksesi i kultures evropiane dhe kjo eshte gjeja me e veshtire per t’u kuptuar. Nuk mund ta arrish kete gje me nje regjim autoritar, edhe nese ke qene ne komunizem per 50 vjet. Njerezit nuk ndihen akoma te pergjegjshem, te punojne apo t’i frymezoje puna, gje qe e shosh shpesh ne kulturen evropiane. Ky eshte nje ndryshim i padukshem do te thosha. Pastaj kalojme tek arsimi, menyra se si e shohim jeten, besimet fetare. Pra le te them, qe ne kerkojme ta arrijme modernizmin per 60 vjet, nderkohe qe Evropa ka 250 vjet qe punon ne kete drejtim. Ndryshimet qe kane ndodhur siç thone francezet…. Eshte nje shembull klasik i kultures evropiane. Ndryshimet qe ata kane arritur per 300 vjet, ne turqit duam t’i arrijme per 30 vjet dhe madje ne Kine per 3 vjet. Pra ne shpresojme qe gjithe ate ndryshim, ta arrijme ne nje menyre te shpejte, gje qe eshte e pamundur. Keto jane veshtiresite me te cilat po perballen te gjithe vendet jo perendimore.

Ne fakt, identiteti turk eshte oriental apo evropian? Eshte shume interesant ky diskutim ne kete kohe.

Mund te them se identiteti turk, eshte shume i shqetesuar per identitetin turk.

Eshte e vertete qe ju keni qene militant i grupeve marksiste?

Nuk mund te them ne femijerine time, por ne rinine time, Marksizmi degjohej shume, por une nuk kam qene militant.

Ishte ne mode ne ate kohe.

Po, ishte ne mode, por une nuk kam qene militant. Thjesht lexoja libra. Te gjithe shoket e mi kane qene militante dhe te gjithe perfunduan ne telashe dhe ne burgje. Ata talleshin me mua duke thene se ne shtepi une shkoja dhe lexoja Virxhinia Ulfin. Por jo, une nuk kam qene aspak nje person politik. Po une e gjej veten ne telashe me vone, pas moshes 45 vjeçare, por kjo jo se isha i motivuar politikisht, por ngaqe ishte nje shkrimtar i njohur ne mbare boten. Jam marre me shkrime, me letersi.

A eshte akoma ne interesin tuaj politika?

Mua me intereson politika, por jo nje jete politike. Politika u be pjese e imja njelloj si t’ju binte diçka mbi koke nga maja e nje pallati te larte. Jam perpjekur ta shmang, por sapo behesh i famshem nuk mundesh. Per shembull, shkrimtari turk Jashar Kemali, ishte ne telashe dhe te gjithe po benin peticione. Po si te thosha jo, une s’jam i interesuar per politiken? Ja, keshtu perfundova ne politike. Me merrnin njerezit ne telefon dhe me kerkonin ndihme. Nuk mund t’i refuzosh. Keshtu hyn ne telashe. Pastaj jam acaruar me keqtrajtimin e kurdeve turq. Thashe qe nuk ishte diçka e drejte. Keshtu behet çeshtje nderkombetare. Me behen pyetje politike dhe keshtu duhet te pergjigjesh per te mbrojtur dinjitetin tend dhe keshtu vazhdon derisa ne fund e gjen veten ne telashe politike.

Ne fakt, edhe ju keni pasur telashe me historine e genocidit armen dhe kurd. Me permendjen e tij. Si ndodhi kjo?

Shume e thjeshte. Une thjesht thashe gjera qe besoj, por nuk duhen ekzagjeruar shume vuajtjet e mia qe ne krahasim me brezat e meparshem intelektuale turke. Shumica kane perfunduar ne burgje. Mua s’me ndodhi asgje. Nuk dua t’i bej dramatike. Gjithashtu nuk dua ta prezantoj veten si viktime e zgjedhjes.

Ndoshta jam, por shihni shkrimtaret e brezave te meparshem qe jane futur te gjithe ne burg. Te pakten une jam gjalle dhe po flas shume i lire dhe i lumtur me ju. Dhe ne fund çdo gje eshte ne rregull me mua.

A eshte e pergatitur Turqia te perballet me te shkuaren e saj, historite e genocideve ndaj armeneve dhe kurdeve?

Une nuk e shoh ashtu. Po, Turqia duhet te perballet me te shkuaren, por neve na mungon liria e fjales. Jo vetem ne lidhje dhe rregullore, por edhe ne media. Media duhet t’i jape fund fushatave, sulmeve kunder liberaleve, egalitarianeve apo mbrojtesve te fjales se lire. Ketu qendron problemi. Nuk mendoj se kombi nuk eshte gati te perballet. Nese ia thua kombit ne gjuhen e duhur, ata kuptojne gjithçka. Por pastaj jane ligjet qe te fusin ne burg. Keshtu ndodhi edhe problemi para 5 vjeteve. Edhe mua donin te me fusnin ne burg. Pastaj ligjet ndryshojne, por mbetet atmosfera, eshte me e veshtira me te cilen duhet te perballesh.

Dhe pyetja e fundit ne lidhje me perandorine osmane. Cila eshte trashegimia e perandorise ne Turqine e sotme?

Perseri e them se eshte nje trashegimi e dukshme kulturore, por prape une e theksoj se percaktimi im per njerezimin, ka lidhje me lirine. Ne jemi te lire. Na formoi perandoria osmane, por ne jemi te lire. Trashegimia me e madhe kulturore dhe politike eshte besimi ne nje shtet te forte, tek prania e ngurte e ushtria nje pjese te se ciles ne ia detyrojme perandorise osmane. Por nje gje e tille me ushtrine eshte edhe ne Argjentine, ku nuk ka pasur lidhje perandoria osmane.

Si ka qene femijeria juaj, z. Pamuk?

Kam qene nje femije i lumtur, kam jetuar ne apartamentet Pamuk, familje te pasura do te thosha une. Kam jetuar me kuzhiniere, sherbyes, halla, teze, gjyshe, mes shume njerezve. Ne kishim nje godine shume te madhe. Gjyshi bleu nje siperfaqe toke dhe ngriti nje godine te madhe. Ne fillim jetonim ne nje vile te madhe te modelit otoman. Jetonim te gjithe bashke aty.

Stil shume i veshtire jetese.

Po, per te cilen une kam shkruar gjithe romantizem. Me vone kane ndertuar nje pallat modern thoshin, me shume hyrje, ne te cilat jetonin familjet e medha, por perseri dera kryesore e pallatit qendronte e mbyllur dhe dyert e hyrjeve te hapura. Keshtu une bridhja lirshem tek gjyshja, tezet, kusherinjte e mi. Pra, perseri ishte nje jete e lumtur dhe plot me gjalleri. Me pelqente shume. Mund te them se ne kete drejtim jam tip mesdhetar, me pelqejne familjet e medha. Por une jam shkrimtar dhe nga ana tjeter dua qetesi. Bej shaka me shoket kur u them se vdes te rrethohem nga zhurma e nje familje te madhe, por nga ana tjeter acarohem, behem siperfaqesor dhe shkoj te shkruaj ne nje dhome tjeter i vetem. Kam nevoje per ndjenjen e komunitetit, perqafimet, shakate, muhabetet e tezeve, hallave. Me pelqente ajo jete. Kam jetuar ne nje pallat te tejmbushur, por per 50 vjet une, vellai, babai dhe nena, jemi ndare per shkak te disa grindjeve te brendshme, shperberja ekonomike e familjeve. Pastaj u ndane te gjithe. Pra nga shume njerez, perfundova ne nje apartament vetem. Stili jetese ky shume i veshtire tani.

Por me terhoqi shume pershkrimi qe i beni ju dhomes se miqve, dhomes se pritjes. Ishte dhoma qe priste çdo dite vetem miqte, gjithmone gati per momentet qe s’vinin. Ka qene stil i jetes edhe ne Shqiperi dhoma e pritjes.

Po, dhoma e pritjes ishte nje fare mini-muze qe tregonte se ti ishe i qyteteruar, me kulture perendimore. Duke blere gjithe keto gjerat e vogla qe i ruanim ne bufe, i mbyllnim me çeles dhe mund t’i nxirrnim vetem per Bajram, festa fetare, ose kur vinte ndonje mik i rendesishem. Ishte dhoma me e mire qe perdorej shume rralle, nderkohe qe vete shihnim televizor ne nje dhome shume te ngushte. Diçka te tille e kam pare ne Iran, ketu sigurisht, ne Indine myslimane, Hajdarabad.

Dhe kam filluar te mendoj se ekziston diçka qe quhet borgjezi myslimane. Tiparet kulturore te borgjezise islamike. Kjo duket edhe kontradiktore. Borgjezi dhe islamike, por nese une di mire diçka, eshte kjo gje. Familjet e larta ne Hajdarabad, Tepriz, Tahran, Kajro dhe per fat te keq nuk kam pare shume ketu ne Tirane. Kane disa tipare ata.

I shohin me perbuzje ata qe nuk jane shume besimtare ose laike. Nuk kane pershtypje te mire per ata qe jane shume te krishtere. Duan te zhvillohen dhe ne brendesi jane te frymezuar nga qyteterimi evropian, modernizimi dhe islami. Bredhin neper shtepi, ndonjehere me kepuce dhe ndonjehere zbathur.

Eshte shume interesante dhe di qe shume raste jane shume te acaruar, te patolerueshem, totalitar, mbeshteten tek ushtria, por me raste me pelqejne. Une i njoh mire se jetoj me ta.

Deri ne moshen 22 vjeçare, endrra juaj ka qene per t’u bere piktor, por ne fakt tashme jeni shkrimtar. Si ka ndodhur ky ndryshim?

Kete gje e kam rrefyer po ashtu ne librin tim “Stambolli”. Kur isha 6 a 7 vjeç, fillova te vizatoja ne shkolle dhe ne shtepi dhe te gjithe ne ate familje te madhe me thoshin: “Orham, ti je shume i talentuar” dhe keshtu ata me inkurajonin.

Mos harro se une vij nga nje familje inxhinieresh ndertimi. Gjyshi im ka qene nje inxhinier dhe ka bere shume para ne kohen e Qemal Ataturkut ne ndertimin e hekurudhave dhe me vone ne kohen e Republikes, republika modern turke. Dhe keshtu ishte fati im qe te gjithe kishin vazhduar per inxhinieri. Kur une fillova te pikturoja, le te themi se me toleruan te gjithe. Me inkurajuan dhe ne fakt jam regjistruar ne shkollen e arkitektures vetem nga fakti se ne e adhuronim matematiken, inxhinierine. Ishte si trashegimi. Shkonim ne te njejten shkolle. Por nje dite i lashe te dyja, edhe arkitekturen, inxhinierine, edhe pikturen dhe fillova te shkruaja romane. Por nese me pyesin shume vite me vone se perse me ndodhi nje gje e tille, nuk e kam akoma nje pergjigje te vetme.

Por libri “Stambolli” nuk eshte nje pergjigje vetem me nje fjali, por nje grup, nje galaksi arsyesh kulturore. Nese e lexon librin e kupton se perse lashe pikturen dhe inxhinierine dhe fillova te shkruaja romane.

Vazhduat me pikturen me vone?

Pikturen e lashe ne moshen 23 vjeçare siç e kam permendur edhe ne kete liber dhe e kam rifilluar ne para 3 vjetesh, ne moshen 56 vjeçare. Dhe tashme pikturoj perseri me shume kenaqesi.

Per shembull?

Nuk i kam me vete pikturat dhe ne fakt nuk ia tregoj kujt, por piktura me ben te lumtur, eshte nje nxitje e brendshme. Jam me naiv kur pikturoj. Une shkruaj me intelekt dhe mendje dhe pikturoj me shume me shpirt dhe trup.

Ekziston akoma tek ju pasioni per fotografite e vjetra?

I koleksionoj dhe me pelqejne. Mund te konsiderohet disi nostalgjike, por gjithashtu tregon se si jam ndjere une ne vitet ‘50 ne Stamboll. Si dje per shembull shkuam ne nje librari dhe bleva disa fotografi bardh e zi te vjetra te Shqiperise. Me pelqejne ato.

Marubi.

Me pelqejne koleksione fotografish te Amerikes Latine, Indise te bera nga vizitore perendimore. Me pelqen kultura e vjeter ne momentet kur hyn modernizmi dhe tradita e vjeter eshte duke u venitur. Eshte nje moment ekuilibri dhe piktoresk qe me pelqen shume. Ndoshta ngaqe ne femijerine time kam jetuar ne nje qytet te tille. Stambolli ishte i tille.

E pranoi familja juaj deshiren, per te shkruar ne vend te arkitektures dhe piktures?

T’ju them te verteten nena ime nuk pushonte se qari.

Si te gjitha nenat.

Epo te jetoje ne Turqi, ne ate kohe, duhet te ishe ose doktor, ose inxhinier.

Keshtu eshte ne te gjithe boten nese je doktor, avokat dhe inxhinier…

Po, eshte nje jete e mire goxha e merzitshme.

Por e sigurt ama.

Po e sigurt qe do te kesh nje jete te mire dhe te respektuar.

Sepse gjithmone shkrimtaret jane pare disi te çmendur dhe te veshtire, problematike.

Ose ne Turqi, shume te çmendur sa mund te te fusin edhe ne burg.

Z. Pamuk, kemi folur per femijerine, vitet tuaja te para si shkrimtar. Tani dua t’ju pyes paksa per lidhjen tuaj me Shqiperine. Kur keni degjuar per here te pare per kete vend, per shqiptaret?

Ndoshta per here te pare nuk kam degjuar per Shqiperine por per shqiptaret. Arnaut Cigarri eshte diçka qe e gatuante nena ime. Pra si fillim jam njohur me ushqimin, se ai eshte shqiptar, arnaut. Edhe emri i fshatit shqiptar, Arnautli, qe eshte pjese e qytetit. Pra, nisi keshtu. Nuk dija shume, por e dija qe ishte nje vend ne Ballkan, sepse kur isha adoleshent ose me heret kam marre pjese ne kampionatet e boksit dhe te basketbollit ne Ballkan. Aty shihja shqiptare. Pra, ne situata te tilla.

Se dyti me ndihmoi identiteti Ballkanik.

Dhe sigurisht gjeja e trete ka qene kur kam qene ne moshen 20 vjeçare ne universitet ishte ne mode Maoizmi. Permes kesaj kam besuar ne maoizmin e Enver Hoxhes, te shqiptareve. Nuk isha shume i interesuar ne diçka te tille.

Ishte rryma e modes e asaj kohe, Maoizmi i Hoxhes?

Jo, Maoizmi i Maos.

Gjithmone gjendeshin arsye per t’u ndare nga njeri tjetri dhe keshtu perse te mos zgjidhnin maoizmin e Enver Hoxhes. Regjisori turk qe ka fituar çmimin me te mire ne Festivalin e Filmit ne Kane Ylmaz Gynej ka qene per nje fare kohe nje pasues i Enver Hoxhes.

Shpresoj te kene ndryshuar idete tuaja.

Te gjithe i ndryshojne idete, por keta njerez kane diçka te veçante sepse ata nuk kane vrare kurre njeri, nuk kane lenduar njeri veç vetes se tyre. Ata as nuk sundonin nje vend, as nuk demtonin njeri, por besonin ne budallalleqe. Pra eshte tjeter gje te jesh ne pushtet dhe Stalinist dhe jesh nje njeri naiv qe beson ne budallalleqe dhe nuk lendon njeri tjeter gje.

Ne liber rrefeni se e dashura juaj e pare, e ka pasur gjyshen shqiptare.

Nese je turk dhe jeton ne Stamboll, ndeshesh ngado me kulturen shqiptare. Ka thenie turke qe kane ngjyrim shqiptar, romanticizmi, karakteri i forte, inati dhe vullneti e te tilla tipare.

Por nga ana tjeter eshte ajo qe po me pyesni ju mua, trashegimia kulturore e perandorise.

Pas nje a dy brezash te gjithe keta njerez me origjine shqiptare nuk mund te thoshin se ishin shqiptare. Pra kjo mund te krahasohet lehte me italianet ne Amerike. Brezi i pare thoshte me force qe ishin italiane, ndryshe dhe kjo ndoshta per çeshtje biznesi, por me vone kete gje e kujtonin njelloj si nje fare zbukurimi sesa nje gje thelbesore.

Po se brezi i pare me shume se shqiptare ishin osmane, pjese e nje kulture e nje perandorie.

Po, eshte e vertete. Ata ishin otomane dhe ky eshte nje mendim shume ndryshe veshtire per t’u kuptuar. Ata jane nje elite sunduese. Ata ishin otomane, pra as shqiptare ose turq. Nje elite sunduese qe i drejton njerezit si nje bari.

Po. Ndonjehere edhe nga bisedat ne media qe kane te bejne me nje nga veziret e fundit te perandorise Ferit Damat Pasha, ai konsiderohet si shqiptar. Ne fakt, ata ishin otomane, pjese e nje kulture, e nje perandorie e nje identiteti ndryshe.

Po, eshte e vertete. Eshte njelloj si me serbet, ukrainasit. Nuk eshte njelloj si ata qe kerkonin identitetin duke ndertuar xhami dhe hamame, qe moren me vete shume pasuri dhe e çuan ne vendin e tyre. Por ne fund asgje nuk mund te ndryshoje karakterin e nje njeriu, sepse nacionalizmi modern nuk u shpik ne ate kohe, sidomos modernizimi i tmerrshem dhe i shpejte. Racizmi nuk ishte ne ate kohe ne perandorine osmane apo ne ndonje vend tjeter ne ate kohe.

Z. Pamuk, ç’dini ju per letersine shqiptare?

Sigurisht njoh Ismail Kadarene.

Keni lexuar ndonje nga librat e tij?

Po, sigurisht nje nga librat e tij te hershem te perkthyer nga maoistet e Turqise ne ate kohe.

Pastaj jam njohur me librin e tij te mevonshem deri tek te fundit. E respektoj, me pelqen. Nuk e kam takuar kurre personalisht. Libri flet per gjakmarrjen. “Prilli i Thyer”. Ai ka nje imagjinate te shkelqyer dhe eshte nje shkrimtar qe punon shume.

Ai po ashtu ka shkruar edhe shume libra per perandorine osmane, ose per Shqiperine e shkuar otomane. Jane shume interesante.

Edhe une kam shkruar romane historike dhe jam mbeshtetur tek shkrimtare te tjere, tek librat e tij historike, alegorite e tij historike. Kam pare se e shkuara eshte perdorur si nje alegori e se tashmes dhe kjo eshte bere shume kur ndihesh i shtypur. Ne periudhen Staliniste, periudhen sovjetike, shkrimtaret rus e kane bere kete gje. Nuk mund te flisnin per Stalinin, por per Petro. E kane perdorur shume kete lloj alegorie. Ne Turqi une mund te shkruaja lirshem per te tilla tema ne fakt. Ishin me liberal ne ate drejtim.

Z. Pamuk, nje nga diskutimet me te rendesishme ne bote per momentin, ben fjale per pajtueshmerine e islamit me demokracine. Indonezia dhe Turqia jane dy shembuj te nje pajtueshmerie te mire. Por vendet e tjera si ato te botes arabe kane dhene nje shembull te ndryshem. Kam udhetuar ne te gjitha ato zona dhe jam habitur. Cila eshte ideja juaj ne lidhje me kete dileme?

Mendoj se nuk eshte nje dileme, por nje shtremberim. Per mua nuk ka asnje problem mes islamit dhe demokracise ne keto vende, perveç faktit qe keto jane vende te varfra.

Edhe ne Ameriken Latine nuk ka pasur demokraci per nje kohe shume te gjate dhe askush nuk tha se ka nje problem mes krishterimit dhe demokracise. Ato jane vende ne zhvillim dhe po ashtu edhe demokracia eshte ne zhvillim. Problemi nuk eshte me islamin, por me varferine.

Po rrefehem se kam bere paksa propagande politike per t’i dhene shtyse futjes se Turqise ne Bashkimin Evropian. Konservatoret ne Evrope vinin e me thoshin. “Epo ju keni nje problem qe quhet Islam. Islami dhe Evropa nuk shkojne bashke, Islami dhe demokracia nuk shkojne.

Une u pergjigjesha: Shikoni, nese Turqia do te ishte e zhvilluar po aq sa Japonia, nuk do te pyesnit ju as per Islamin, as per dallimet kulturore. Ne thelb problemi qendron ne organizimin e biznesit, etiken e biznesit, pasuria dhe karakteri modern. Islami nuk eshte aspak problem per modernizimin e nje vendi.

Por shumica e vendeve islame nuk jane te zhvilluar mjaftueshem. Mund te pyesni perse dhe une ju pergjigjem. Nuk eshte se keto vende nuk zhvillohen prej islamit, por jane vende si Afrika, si vendet e varfra, Kina qe nuk zhvillohen per arsye historike. Per te shpikur armiq te qyteterimit perendimore, mendimtaret dhe profesoret e Amerikes, debatojne se eshte islami. Po, islami mund te kete disa probleme me fjalen e lire, por jo me demokracine dhe modernizimin e nje vendi.

Z. Pamuk, dua t’ju pyes. Ky euroskepticizem per integrimin e Turqise ne Bashkimin Evropian, vjen nga islami apo nga arsye te tjera?

Duhet ta them se islami eshte pjese e asaj pakete. Vjen nga nacionalizmi. Eshte e dukshme se turqit jane ndryshe edhe pse perpiqen te bejne te pamunduren. Po ashtu edhe konservatoret e Evropes si Sarkozi dhe Angela Merker.

Nese ata thone gjera te papelqyeshme per Turqit ne Evrope, plaget shtohen me shume.

Dhe ne fund ka te beje vizioni i Evropes. Do ajo te jete teper e madhe dhe e fuqishme si Amerika, apo do te shijoje jeten e saj duke konsumuar me shume. Per te futur Turqine ne Bashkimin Evropian, ata duhet te kene nje projekt per te ardhmen. Pra te konsumojne me pak, por kane nje vizion teper te gjere per te ardhmen. Evropa qe perfshin nje vend si Turqia me nje popullsi shume te madhe, me nje force me te madhe ekonomike dhe ushtarake.

Pra, e duan ata kete gje, apo thjesht te shijojne jeten e tyre. Nese ata e pranojne Turqine ne Evrope, duhet gjithashtu te ndryshojne, te jene me te tolerueshem. Po ashtu edhe turqit duhet te ndryshojne. Pra, do te prodhohet diçka e re. Duan ata kete gje, apo te vazhdojne te qendrojne siç jane?

Keto jane problemet te cilave duhet t’u drejtohen politikanet evropiane dhe jo te thone “Turqit nuk jane si ne, te mos i pranojme sepse na kushton shume”. Kjo eshte nje pikepamje shume e ngushte. Ka lidere politike ne Evrope qe e kane ate vizion. Ka edhe politikane ne Turqi me ate vizion. Pra, nga te dyja palet ka politikane me nje pikepamje shume te ngushte.

Z. Pamuk, ka shume njerez qe mendojne se çmimin “Nobel” ju e keni marre per librat tuaj. Ka te tjere qe mendojne se ju eshte dhene per aktivitetet tuaja intelektuale dhe nje grup i trete qe mendon se e keni marre per aktivitetet tuaja politike. Kush ka luajtur nje rol me te rendesishem ne rastin tuaj?

Nga ta di une? Mund te jete nje nxitje e brendshme. Ka njerez qe punojne per çmimin “Nobel” dhe i kam takuar. Nuk i dihet. Por ne fund une e mora çmimin si nderim te punes sime. Jam shume i lumtur per çmimin dhe ua keshilloj te gjitheve. Por nuk mund ta dish, se te gjitha keto arsye jane te pandashme. Politika ime gjendet ne librat e mi, ne shkrimet e mia me shume se sa ne deklaratat qe bej une here pas here. Njerezit nuk jane aq te ceket. Por ne fund te fundit e gjithe jeta, etika eshte ndoshta e perfshire ne çmimin “Nobel”. Por deklarata zyrtare e akademise Suedeze, perfshin nderim edhe per “Stambollin”. Pra, nuk kam se si ta di une.

Siç e thate, ju keni nderuar vendin tuaj me kete çmim. Eshte hera e pare qe i jepet çmimi “Nobel” nje shkrimtari turk. Ne fakt Turqia eshte e ndare ne dy pjese per kete çeshtje. Disa njerez u gezuan dhe ishin dakord per çmimin tuaj, kurse disa te tjere nuk ishin dakord. Po perse ndodhi kjo?

Nuk duhet pare keshtu, sepse kjo eshte nje menyre siperfaqesore per t’i pare gjerat. Fatkeqesisht ndodhi qe une te isha pjese e debatit te madh brenda dhe jashte Turqise per futjen e saj ne Bashkimin Evropian. A duhej Turqia te ishte nje vend me i hapur dhe me i tolerueshem, apo duhet te ishte nje shoqeri despotike tradicionale qe sheh veç veten?

Ka te beje me kete. Turqia gjithmone i ka bere dem, i ka trajtuar keq dhe i ka futur ne burg... jam me fat qe nuk kam perfunduar kurre ne burg. Jashar Kemali i ka pasur te gjithe problemet politike, i shtypur, i burgosur. I kane rene ne qafe, e kane fyer. Nese je shkrimtar i famshem ne Turqi, ne fakt ne mbare boten, do t’i kesh gjithmone keto probleme.

Rasti im nuk eshte unik, por ka te beje me nacionalizmin, te djathtet, konservatoret te cilet nuk duan qe Turqia te hyje ne Bashkimin Evropian. Keshtu ata bejne propagande dhe gazetat jane te gatshme per t’i bere njerezit te besojne dhe fatkeqesisht disa u besojne.

Kjo eshte kalimtare. Gjithsesi, une nuk jam ketu per t’u ankuar shume. Thjesht po shijoj çmimin tim Nobel.

Pyetje e fundit. Ju duhet te vizitoni Beratin tashme. Perse zgjodhet ate qytet?

Kam nje terheqje te veçante per karakteristikat otomane, gjerat antike. Eshte edhe nje qytet ne Turqi qe ne disa aspekte eshte i ngjashem me Beratin. Saframbolo. Do te doja ta shihja si vend. Kam studiuar tre vjet arkitekture dhe me pelqen arkitektura otomane, me pelqen ai stil dhe zakonisht e pelqej shume.

Shpresoj ta pelqeni edhe Beratin sepse eshte nje qytet shume i kendshem.

Jam i sigurt per kete. Faleminderit shume.

Faleminderit per intervisten, Z. Pamuk. Faleminderit per pranine tuaj ketu sonte.

Faleminderit. Ishte kenaqesia ime.