"Pse e humbem shansin te ishim Perendim"

INTERVISTA/ Shpetim Caushi, i pari ambasador i Shqiperise ne RFGJ pas vendosjes se marredhenieve diplomatike, rrefehet per gazetarin Blendi Fevziu per emisionin "Opinion" ne Tv Klan. Tregon se si u deshen 15 vjet bisedime per te vendosur marredheniet diplomatike mes Shqiperise dhe Gjermanise. Ndalet ne ate qe e cileson shansi i humbur i vendit tone per te qene qe atehere, pjese e BE

Zoti Shpetim Caushi, ju keni qene Ambasador i pare qe Shqiperia dergonte ne Republiken Federale Gjermane pas vendosjes se marredhenieve diplomatike?

Eshte e vertete dhe une pata fatin te jem ne ngjarjen e madhe te renies se Murit te Berlinit. Ne i perjetuam ato dite bashke me trupin diplomatik ne Bon.

Kur shkuat ne 1987, dy Gjermanite ishin te ndara. Ne 1989, u bete deshmitare te rrezimit te njeres prej Gjermanive, asaj Lindore dhe pak nga pak bashkimin e plote te Gjermanise?

Kane qene vite dinamike. Ngjarjet rrodhen me nje shpejtesi te jashtezakonshme, saqe dhe analistet e politologet, jo vetem qe nuk e prisnin, por nuk ishin ne gjendje te analizonin ngjarjen. Ishin si ata te plagosurit qe shkojne ne spital dhe nuk operohen. Dhe trupi diplomatik ishte me i kompromentuar, sepse nuk ishte ne gjendje te raportonte ne kancelarite e tyre.

E mbani mend ekzaktesisht diten 9 nentor, te vitit 1989?

Ne 9 tetor, nje muaj perpara, u dhane shenjat e para, ne Katedralen e Nikolait, ku u shfrytezua nje jave e quajtur "Lutesit per Paqen" dhe u parashikua qe te vinin shume qytetare te Lajpcigut e rrethinave te tij. Ajo ngjarje precipitoi ne nje levizje shume masive, duke nisur nga kjo katedrale dhe pas lutjeve qe bene per paqen, qytetaret dolen ne marshim. E verteta eshte se kishte nje tension politik brenda. Ne kishim nje informacion qe sherbimi sekret ne Gjermanine Lindore, do te mbronte kuartierin e tij ne Lajpcig. Qarkullonin te dhena ne trupin diplomatik.

Si informoheshit, nga i merrnit informatat?

Informacionet i merrnim nepermjet gazetareve, nepermjet ambasadave. Kishim edhe ambasade ne Gjermanine Lindore, ajo ka qene qe ne fillimet ne kohen kur ishim pjese e kampit socialist. Pas prishjes me Bashkimin Sovjetik, u ul vetem niveli nga ambasador ne te ngarkuar me pune, por ajo ambasade funksiononte. Qarkullonin informacionet mes Berlinit Lindor dhe Bonit, kishte nje linje virtuale dhe reale.

Kur filloi te ndihej realisht ne Gjermanine Perendimore qe Lindja do te binte?

E verteta eshte qe nuk u prit nje rrokullime kaq e shpejte e ngjarjeve. Vete gjermanet e perendimit, te cilet ne i kontaktonim, personalitetet dhe analistet, nuk e perceptonin se keto ngjarje do te rridhnin kaq shpejt. Edhe per zhvillimet ne Evropen lindore por ne pergjithesi ne renien e murit te Gjermanise. Vete Gjermania ne strategjine e saj post-politikes e mendonte se bashkimi i saj do te behej vetem ne kuadrin e integrimit evropian.

A i shtyu zhvillimet Gjermania Perendimore?

Viti 1989 ishte mjaft i vrullshem dhe dinamik ne jeten politike, pati edhe levizje te personaliteteve. Deklarata e Gorbacovit ne 6 tetor 1989 u mor si nje garanci qe Bashkimi Sovjetik nuk do te nderhynte edhe pse kishte gjysme milioni trupa ne Gjermanine Lindore. Por per fat te keq kishim nje histori te dhimbshme me levizjet demokratike ne Evropen lindore dhe permendeshin qe nga 1953 qe kur u be kriza e Berlinit per vete represionin qe bene trupat sovjetike ne ate kohe. Pastaj ne '56 kemi Revolucionin Hungarez, me vone kemi vitin 1981 qe u kercenuan polaket per nderhyrje. Ruset kishin kercenuar vazhdimisht dhe kesaj i trembeshin edhe gjermanet. Ndaj lane nje evolucion gradual te ngjarjeve dhe zhvillimeve per postpolitiken e tyre. dhe ajo postpolitike ne '83-in me Kolin dhe Gensherin, iu hoq pjesa idealiste dhe iu fut nje postpolitike me realiste me e futur ne Evropen Lindore. Qellimi i saj ishte qe duke zhvilluar marredheniet me Evropen lindore dhe ish-Bashkimin Sovjetik, ne menyre te vecante me satelitet e ish-Bashkimit Sovjetik te asaj kohe, te mund te clironte krahet e Gjermanise Lindore. Muzika gjermane luhej ne mes te dy kufijve. Fonde te papara kalonin edhe nga Komuniteti Evropian por edhe nga Gjermania Perendimore.

Ju keni udhetuar ne ate kohe ne Gjermanine Lindore?

Po, kam udhetuar.

Si ishte situata ekonomike?

Te bente pershtypje, ishte nje disproporcion i madh ne jeten civile, ne levizjet. Une varferine nuk e preka aty, por pashe dicka qe e kuptova se kishte varferi. Te shkosh ne nje restorant dhe te rrish ne radhe te presesh, ishte nje gje qe ne perendim nuk ekziston.

Nderkohe qe gjermanet lindore i ndiqnin zhvillimet ne perendim?

I ndiqnin mjaft dhe ne kur kontaktonim me ndonje perendimor qe kishte qene ne Gjermanine Lindore, merrnim informacion edhe nga ata, se cfare pershtypjesh u kishte lene. Pershtypjet e tyre ishin me nje kontrast te jashtezakonshem te vendeve. Ky kontrast i madh mendoj une, ndikoi shume.

A kishin informacion gjermano-perendimoret per situaten ne lindje?

Une isha ne nje konference shume te rendesishme ku u be nje analize e hollesishme per postpolitiken dhe situatat ne Evropen lindore. Por nuk pritnin dhe atje ne Evrope lindore, nje zhvillim kaq te vrullshem, por pergezonin faktin qe levizjet kishin filluar ne tere vendin tashme. Madje pati edhe entuziazem per te.

A informohej Ministria e Jashtme per ngjarjet ne Gjermani?

Ne duke pasur nje jete shume te gjalle diplomatike atje, ishim gjithnje ne kontakt me trupin diplomatik. Bisedonim, konsultoheshim, merrnim e jepnim mendime dhe sigurisht qe informonim qendren, pra Tiranen zyrtare. Por e verteta eshte qe ne ishim ne disa veshtiresi, sepse argumentet qe duhet te jepnim, nuk perkonim me zhvillimet. Per shembull, nje argumentet ishte qe ne nuk jemi as lindje as perendim me kete ne duhet te operonim. Mirepo ne ato ritme ne te cilat filluan zhvillimet, kjo dukej qesharake. Neve ishim kompromentuar me doktrinen e Gorbacovit, qendrimi yne ndaj kesaj doktrine ishte qesharak, sepse ishin gjermanet ata qe e zbuluan dhe e promovuan ate dhe thane madje se ajo ka qene Gensheri. Viziten e pare ne Bashkimin Sovjetik e beri Kolin, i ftuar nga Gorbacovi. Ai zhvilloi biseden, degjoi komponentet kryesor dhe nuk u kenaq. Madje ne trupin diplomatik atje u fol se Kolin u shpreh se Gorbacov me ngjau pak si me Gebelsin, ish-Ministrin e Propagandes te Gjermanise Naziste, per faktin se mu duken fjale dhe nuk kishte vepra. Me vone shkoi Gensheri. Ai beri te njejtin takim dhe bisede, mirepo ai ishte me racional. Ai u kthye dhe kerkoi mbledhjen e Keshillit te Ministrave. U be nje mbledhje dhe Gensheri parashtroi disa pikepamje, qe kjo doktrine do t'i nxise ngjarjet dhe do t'i pershpejtoje ato, ndaj dhe ne duhet te jemi te pergatitur.

Gjermanet ishin te bindur se falimentimi ekonomik i lindjes do te ndodhte shpejt?

Pikerisht ne ate konference qe thashe me pare, u bene edhe analizat ekonomike, te cilat nuk funksiononin dhe kontrasti ekonomik me perendimin e asaj kohe, do te krijonte dhe nxitje te levizjeve per demokraci e liri te mendimit. Kjo ishte pikerisht pika me delikate, e cila solli nje rrokullisje me te shpejte te ngjarjeve ne Evropen Lindore. Nje nga drejtimet e Gjermanise ishte ai ekonomik dhe vezhgimi gjerman ishte pikerisht ne keta elemente ekonomike. Te kthehemi tek ne, mbas vendosjes se marredhenieve diplomatike, erdhen specialiste gjermane edhe vezhgues te ekonomise, mirepo vezhguan edhe pane se tek ne, jo vetem niveli ekonomik ishte mjaft i ulet, por edhe se mekanizmi yne nuk mund te afrohej me standardet e ekonomise gjermane.

Si u percoll ne perendim ky kapercim i menjehershem i ngjarjeve deri ne renien e Murit te Berlinit, me frike?

Me shume frike kishte ne Gjermanine Lindore, por edhe ne ate Perendimore kishte. Kishte frike per faktin se akoma nuk i besohej elementit rus, forcave ruse qe ishin atje. Ky ishte shqetesimi me i madh. Deshira e tyre ishte qe te behej nje levizje paqesore dhe ndryshimet te beheshin duke mos krijuar incidente qe neser do te kalonin ne gjakderdhje, apo konflikte. Por mesa duket populli e kaloi ne menyre paqesore, pjesen me te rrezikshme, ate te ballafaqimit. Nje milion kane qene ne sheshin ne Berlin dhe ne dokumentar duken qarte se sa te qete dhe sa paqesore ishin. Me qirinj neper duar qendronin, sa qe u quajt revolucioni i qirinjve, per te dhene jo vetem mesazhin per viktimat e murit te Berlinit, por edhe mesazhin per paqen dhe mirekuptimit

Si e mbani mend renien e murit te Berlinit?

Eshte nje kujtim mjaft interesant. Pas renies se murit te Berlinit, une shkova edhe ne Ministrine e Jashtme dhe u takova edhe me personalitetet dhe i urova ato. Mund t'i uronim dhe ne, se kishim nje element avantazhi ne qendrimet tona. Ne asnje rast ne nuk pranuam qe ka dy kombe gjermane. Ishte nje absurd i kohes. Nje cope nga renia e murit te Berlinit ma dhane mua. E kuptova qe ishte nje mesazh, nga i cili duhet te nxirrnim mesime. Ishte mesazh per mendimin e lire, demokracise.

50 dite pas renies se murit te Berlinit edhe keshtjella e fundit komuniste e Evropes Lindore, po perjashtoj Shqiperine, Rumania e Causheskut, ra. Si ishte reagimi i drejtuesve komuniste te kohes. Cili ishte qendrimi qe duhet te mbanim kur ishim vendi i fundit komunist i Evropes?

Akoma kerkohej qe te funksiononte ne Shqiperi, duke mos qene pjese e bllokut lindor. Mendohej se do te kishte procese shume te ngadalta. Mirepo mesimi i murit te Berlinit, tregoi se ngjarjet do te ecnin shpejt dhe fenomeni i levizjeve demokratike ne Evropen Lindore tregonte qe ngjarjet nuk do te prisnin mure te tjere, nuk do te kishte kufij.

Kishit presion nga diplomatet perendimore?

Jo, ne kishim biseda keshilluese, mjaft dashamirese. Ata parashikonin qe dhe Shqiperia do te futej ne keto procese. Ndonjeri madje edhe pyeste, a do te hyje Shqiperia ne keto procese. Nje tjeter thoshte se eshte mire qe ne keto procese te merret shembull e te kalonin pa gjakderdhje sepse ekzistonte rreziku qe fenomeni rumun i demokracise te ndodhte edhe ne vende te tjera. Sidomos ne Ballkanin Perendimor qe eshte me mjaft probleme.

Ju ishit Ambasadori i pare i Shqiperise pas vendosjes se marredhenieve diplomatike...

Une shkova aty pas vizites se pare qe beri Gensheri ne Shqiperi. Isha ketu ne Shqiperi, kur shoqerova Gensherin ne viziten e dyte ne vendin tone, thuajse ne fund te sistemit komunist ne Shqiperi, ne vitin 1991. Gensheri vezhgoi situaten e asaj kohe dhe pyeti per Presidentin e asaj kohe, Ramiz Aline. Duket ne humor te mire, - tha ai dhe pa ne konferencen qe po mbante Alia ne Elbasan dhe pamjet qe jepte televizioni yne, tregonin per nje vemendje te madhe te tij, duartrokitje. Pyetja e Gensherit ishte, me sa duket do te vazhdoje ky Ramiz Alia akoma, se po e shoh se i impresionon njerezit? Kjo ishte me dy kuptime ne fakt, se Gensheri e perdorte ironine.

Ju jeni autor i nje libri mjaft interesant, per ate qe thuhet se ishte shansi i humbur per Shqiperine ne raport me Gjermanine. A ka pasur ne te vertete nje shans te humbur te Shqiperise ne raport me Gjermanine?

Bisedimet shkuan 15 vjet per te vendosur marredheniet diplomatike mes Shqiperise dhe Gjermanise. Ceshtja kryesore e pengeses qe parashtronte pala shqiptare, ishin reparacionet e luftes. U arrit deri ne ate faze sa gjermanet thoshin se nuk do te paguajne reparacionet e luftes sepse u ndalohej nga Konferenca e Parisit. Ne do t'i paguajme ato vetem kur te behet bashkimi i Gjermanise. Ketu them se ka nje element se ata nuk e prisnin se bashkimi do te behej kaq shpejt. Tre vjet me pas vendosjes se marredhenieve diplomatike, ishte deklarata e tyre e fundit, qe nuk mund ti bejme keto dhe ishte fjala e fundit. Ata folen per nje sadisfaksion qe u perkthye si sensibilizim i industrise dhe kapitalit gjerman. Per te ardhur dhe per te investuar ne Shqiperi. Ata kerkuan nje liste ku mund te ndihmonin ne proceset e teknologjise. U pergatit nje liste, po me sa duket ishte nje liste jorealiste dhe qe gjermanet e analizonin me dashamiresi, duke thene qe mundesite e absorbimit te Shqiperise per keto kerkesa jane me te vogla dhe duhet te ecim me gradualitet.

Shqiperia kerkonte ndihme konkrete?

Per mendimin tim aty u shfaqen dy shkolla mendimi nga ana jone. E para ishte qe ne duhet te shfrytezojme linjat zyrtare dhe ta perkthejme sadisfaksionin ekonomik ne ndihma te menjehershme monetare. Mendimi i dyte ishte qe ne, duhet te sensibilizojme kapitalin gjerman. Por ketu kishte disa veshtiresi, sepse kapitali gjerman kerkonte legjislacionin te pastruar, donte sigurimin e investimeve dhe donte edhe ceshtjen e pronesise. Ku do te investonte ai, ne cfare toke. Behej fjale per investime te medha. Mbaj mend, nje kolegu im gjerman me thoshte qe u dhane 6 milione marka atehere si fillim, si dhurate, me nje koeficient zero interesi. Por ne fakt ai me thoshte, se nuk mund te jepnim me shume se sa kaq me kete industri dhe kete teknologji qe keni. Keshtu qe ky mendim mbizoteronte tek pala gjermane.

A ishte i sinqerte kontakti i Shqiperise me Gjermanine apo ishte thjesht sa per ta shfrytezuar ekonomikisht?

Gjermanet e paten me sinqeritet, sigurisht qe paten veshtiresi. Kuptuan se ketu kishte nevoje per ndryshime te mekanizmit ekonomik dhe sistemit demokratik. Nuk i kerkuan ne menyre te drejte ndryshimet, sepse ishin shume te kujdesshem ne terminologjine qe perdornin, por i parashtronin gjate bisedave.

Djali i Shtrausit ka deklaruar kohe me pare, se Gjermania ka qene e gatshme te ndihmonte Shqiperine me nje projekt pilot per ta bere ate anetare te BE-se, nese Shqiperia do ta pranonte?

Maksi, djali i Shtrausit nuk ka qene kaq afer te atit. Une i njoh familjen Shtraus. Ishin me te terhequr nga politika. E bija ka qene me aktive dhe e afruar. Une di kete qe nje oferte per ceshtjen e Bashkimit Evropian, nuk mund te vinte ne ate kohe nga Gjermania. Ne ate kohe u bene propozime qe te beheshim pale e Organizates se Sigurimit, KSBE, quhej ne ate kohe. Madje une mora pjese ne Konferencen qe u organizua ne Bon per kete, kishte format ekonomik. Pala gjermane insistoi per kete. Gjermanet benin levizje te kujdesshme, per te mos nderhyre ne problemet e brendshme te Shqiperise, por per te dhene indirekt drejtimet qe Shqiperia duhet te ndiqte, pas vendosjes se marredhenieve diplomatike me Gjermanine. Une do te thoja, se ne as politikisht nuk e shfrytezuam kete mundesi. Qe do te thote qe Gjermania te behej nje dere solide, per te hyre ne Bashkimin Evropian.

Po Shqiperia s'e kishte kete tendence ne ate kohe?

Nuk e kishte, por mund te shfrytezohej gradualisht qe hapja me Gjermanine te ishte reale, jo fiktive. Gjermanet praktikisht, e kerkuan ne bisedime, se eshte e veshtire per investime te medha ne Shqiperi, ne nje terren ku nuk jane percaktuar mire rregullat e lojes. Po si do te veprohej, do te merrej kredi. Nuk lejohej ne ate kohe te ne kredia, ne nje kohe kur pala gjermane ofronte kredi te buta. Ne kerkonim ne ate kohe, qe ne te na beheshin ato favore qe iu bene Polonise dhe ish-Jugosllavise, por ata thane, uluni dhe juve ne kerkesat qe kane bere ata, merrni dhe ju kredi te buta, qe neser pasneser ndoshta edhe nuk ktheheshin. Behej fjale per shuma prej 2 miliarde dollare. Gjermanet asnje here nuk thane jo, por sollen argumentet e tyre. Kredia na u ofrua, por ne nuk pranuam qe te merrnim kredi. Behej fjale per 2 miliarde dollare ne bisedime, te na i jepte Gjermania, por kjo para vendosjes se marredhenieve diplomatike mes vendeve. Pas vendosjes se marredhenieve diplomatike, u vu re nje pesimizem, qe nuk do te ecej ne fushen ekonomike, nuk kishte nje inkurajim nga vendi yne. Une mora nje rruge tjeter, qe duhet te sensibilizonim kapitalin gjerman. Kishte interes Shqiperia per te. Taini Roland, ne ate kohe ishte anglez, por ishte pronar i KRUP-it gjerman, erdhi ne Bon, erdhi bashke me sekretarin e shtetit per ekonomine. Ne biseduam, u tregova shume i interesuar per investime ne Shqiperi. Ai erdhi ne Shqiperi me tete drejtore, dhe e priti nje keshilltar, nuk e priti asnje minister. Pas vizites ne Shqiperi, nuk u takuam me. Tjeter, nje miliardere ishte madame Shikedance, e cila erdhi per industrine e lehte. Ajo te pakten u prit nga ministrja, por edhe ajo si erdhi iku dhe bisedimet nuk u vazhdua me. Po keshtu erdhi edhe plaku i Lovenbrait, i birres se famshme per te nisur me fabrikat e birres ne Shqiperi. Ishte fillimi i industrise ushqimore. Me takoi dhe me tha, keni vend te bukur, por ishte e veshtire te behej fabrika e birres. Me tha se i kishin dhene nje drejtor per te bere fabriken ne Vlore, pyeta per pronarin dhe nuk kishte dale pronare. Nuk kishte interes per te thithur investime, madje ndonjehere thuhej, po leri keto, cfare po ben. Prit nje here, aspak inkurajim

Gjate kohes qe ju ishit ambasador, nje delegacion ndoshta me i larti qe Shqiperia kishte cuar ndonjehere qe prej prishjes me Kinen, i drejtuar nga Foto Cami, vizitoi Gjermanine Perendimore?

Une pikerisht per kete po bej nje liber te dyte, qe e quaj "Shenimet buze Rinit". Foto Cami erdhi atje, keto degjova me vone se kishte pasur shume spekulime, por nuk mora vesh pse. Ndoshta qe ndonje levizje e brendshme ne politiken shqiptare. Ai beri vizite edhe ne Parlament, takoi Shtrausin per problemet e Ballkanit, pastaj u kalua ne ceshtjen e Kosoves, problemet qe kishte dhe perballonte Kosova dhe Gensheri mbaj mend mbajti qendrim ne mbrojtje te Kosoves por ne teresi per zhvillimet e Ballkanit.

U diskutua per lirite politike ne Shqiperi dhe fetare?

Ato iu bene ne Parlament dhe ne Komisionin e Jashtem. U bene pyetje per fene dhe lirine e mendimit. Feja ishte qendra. Foto Cami e kaloi qe, historikisht argumenti yne, qe tek ne feja jone s'ka pasur influence. Ata kerkuan qe feja te lejohej, madje une pata edhe nje kerkese nga Shtrausi per disa prifterinj, per jeten e tyre. U interesua konkretisht dhe une e percolla shqetesimin udheheqjes sime. Ndaj dhe ne takimin me Camin, u permenden edhe keto gjera.

Sa i predispozuar ishte Shtrausi per te ndihmuar Shqiperine ne ate kohe?

Shtrausin e kam njohur personalisht. Kishte nje kulture te gjere dhe bekgraundi i tij edukativ ishte historia, e njihte shume mire ate. Ai njihte edhe historine e Shqiperise dhe ishte i prirur per te ndermarre shume aksione diplomatike ne vende shume delikate. Edhe ne Afrike ai ka marre pjese ne disa misione diplomatike shume interesante. Ishte shume dashamires per Shqiperine.

C'duhet te kishte bere Shqiperia, per ta shfrytezuar ate qe quhej shansi gjerman i saj?

Shqiperia duhet te kishte filluar proceset demokratike shume me shpejt. Mund ti kishte fituar dy vite. Po te ishte dhene shenja se keto ritme ne procesin demokratik po ecin edhe angazhimi gjerman ne ceshtjen e investimeve do te ishte me i madh.

Nese Shqiperia do ti kishte nisur procesin demokratik dy vite me pare dhe do te kishte ecur ne ate qe mund te quhet protektorat ekonomik gjerman, sa me perpara do te ishim ne?

Ekonomia jone me dy vite nuk mund te ndertohej, por mesazhi qe do t'i jepnim ne Evropes nepermjet Gjermanise, me proceset demokratike, do te kishte shume me te medha. Do t'i kishim dyert me te hapura dhe periudha jone e tranzicionit do te ishte me e lehte.