Kadare: Letërsia e madhe, rrezik për regjimet totalitare

Letersia e madhe eshte e rrezikshme per regjimet totalitare

Ismail Kadare, shkrimtari i madh shqiptar e evropian, kohe me pare ka botuar librin "Hamleti, princ i pamundur", te botuesi parisien i veprave te tij te perzgjedhura "Fajar", i cili si cdo liber i deritashem i Kadarese ne Paris, ka zgjuar interesim te jashtezakonshem. Fjala eshte per shkrimtarin, i cili di te organizoje befasi, jo vetem per lexuesit e vet, por edhe per ata te Shekspirit. Rendesia e fjales se tij eshte peshuar posacerisht nga ekspertet me autoritare letrare te Frances dhe me gjere. I vleresuar lart, dhe i njohur per romanet e tija, ne te cilat si tek Andriqi, ajo qe eshte historike dhe vazhdimesi ballkanike, eshte motiv themelor qe te thuhej ajo evropiania dhe universale dhe t'i takoje popullit te tij, aq sa edhe te tjereve, qofshin ballkanas apo evropiane. Ky liber i jashtezakonshem, me titullin "Hamleti, ky princ i pamundshem", nuk eshte as studim, as rrefenje, as roman, as pjese teatrale, por eshte te gjitha pernjehere, bashkerisht. Kadare ka shkruar 40 libra. Qe kur jeton ne Paris, per te jane shkruar 10 libra. Botuesi i tij francez, Fajar, pos librave te vecanta, ka botuar veprat e permbledhura ne 12 vellime shume te medha, ne gjuhen franceze dhe shqipe.

Z. Kadare, enigmen e Hamletit, kah fundi i librit, permes pjeses teatrale "Majat e Nemuna", e keni zbatuar edhe ndaj popullit tuaj. A do te thote kjo se historia paralele e Hamletit, fati, miti perseriten ne cdo kohe?

Po, "Majat e Nemuna", jane realisht ilustrim. Pjesa eshte shfaqur ne fillim te shekullit 21, ne Shqiperine paskomuniste, ne vitin 2006. Ne aktin e pare, gjykatesi ia parashtron pyetjen vrasesit qe ta shpjegoj krimin, si dhe pse ka ndodhur, se a eshte penduar. I akuzuari pergjigjet: "Zoti gjykates, te keni meshire, vet Zoti e di se sa kam vuajtur! Cdo nate me ka ardhur fantazma e gjyshit tim dhe me ka thene: Hakmerru, hakmerru per gjakun tim! Gjykatesi i befasuar pyet se per cfare fantazme behet fjale. E, fajtori pergjigjet se eshte shfaqur fantazma si shpirti i babes se Hamletit.

A mund te thuhet se me kete liber e keni shkruar historine e vertete letrare te drames se Hamletit?

Jo, une vetem e kam lexuar dhe asgje me teper. Vet leximi i Hamletit eshte nje gje e jashtezakonshme, prandaj thuhet se eshte nje veper universale dhe se leximi i saj kurre nuk perfundon.

Konsideroj se ju jeni shembull i jashtezakonshem i lexuesit te informuar, sepse keni botuar trilogjine per letersite e medha...

Kam botuar tri ese: per Eskilin, Danten dhe Shekspirin. Eseja ime i pare per teatrin grek eshte botuar ne Greqi, qe me ka shkaktuar kenaqesi te madhe. Kam menduar se greket do ta pranojne keq kete, qe do te ishte normale, me komentin, ne jemi specialiste per Eskilin, prandaj sec na mungon qe nje fuqi, nje shqiptar, te na mbaje leksion per kete! Por, per fat, ndodhi e kunderta - libri u pranua shkelqyeshem dhe u botua ne dy edicione. Kritika u percaktua me shume levdata per te. Fakti se libri im u botua dhe u pranua ne Greqi, per mua ishte lajm i mire. Me fjale te tjera: Ne ballkanasit jemi shume te afte, jo vetem per gjera te keqija, por jemi te afte, ndonjehere te bejme edhe gjera te mira. Ky liber eshte i rendesishem per shkak te ngjashmerise qe keni arritur ta gjeni me Hamletin dhe me popullin tuaj, me te cilin ai, ne shikim te pare, nuk ka asnje lidhje. Megjithate, nese shikohet pak me mire, nese merret parasysh historia, adetet, ngjarjet… kuptohet se ka ngjashmeri, te cilat ju aq mjeshterisht i keni treguar.

Ju pra flisni per Hamletet shqiptare?

Po, kete nuk e kam bere ne menyre artificiale. Para se ta shkruaja kete liber, serish e kam pare burimin e Hamletit, nje burim shume i rendesishem, nje burim i thelle, ne te cilin ndodhet ngjashmeria. Ngjashmeria e vertete. Dhe, kjo ndodh gjithmone ne burim, ne baze, ne themele, e jo ne siperfaqe. Kjo me ka orientuar te mendoj per nje problem shume te rendesishem, per popujt ballkanike: kur evropianet flasin per ballkanasit, ceshtja e pare qe thone eshte se ballkanasit madje nuk jane evropiane me shpirt, ende jane te eger, te prapangelur. Une kam nje teori tjeter, ballkanasit jane evropiane te njemendet, por, sic kam thene, qe te vertetohet kjo ngjashmeri duhet mihur me thelle. Konsideroj se jemi evropiane, e te jesh evropian do te thote te kesh vecori te mira e te keqija. Evropa ka dy fytyra. Evropa eshte pjesa me e emancipuar e globit, pjesa me progresive, me demokratike, por ne te njejten kohe, Evropa eshte nje kontinent shume i egersuar, emancipimi dhe kultura e madhe nga nje ane dhe egersia nga ana tjeter. Me fjale te tjera, Evropa fisnike dhe e pameshirshme! Ajo eshte e para dhe e dyta. Dhe perzierja e ketyre dy aneve e ka dhene Evropen e sotme. Evropa dhe Amerika jane nje. Amerika eshte vajza e Evropes, shikuar ne teresi, ato kane nje vizion te pergjithshem dhe nje civilizim.

A do te ktheheni ne ate kerkimin qe permes Hamletit t'i gjeni Hamletet shqiptare?

Thone se te ne ekzistojne rregullat e vandetes, pra te gjakmarrjes, dhe qe jane primitive. Ndoshta jane primitive, por keto jane rregulla evropiane, te cilat edhe tani ekzistojne. Para se te beheshin siciliane, shqiptare apo malazeze, une i kam gjetur ne sagat islandeze, te cilat rrjedhin qe nga koha e Krishtit. Ngjarja ne Hamletin eshte zhvilluar pak pas Krishtit. Kam shkruar se Hamleti eshte me i afert me teatrin grek sesa me Shekspirin, pasi qe ngjarjet e sages islandeze nga rrjedh Hamleti, jane zhvilluar 14 shekuj me pare, respektivisht dy shekuj pas Krishtit. Keto jane burime sipas Gramatikusit, kronikanit danez, i cili eshte nder pionieret e Evropes. Pikerisht aty gjejme gjurmet e fjales se dhene, beses? Po, krejtesisht ashtu dhe se andejmi ajo eshte ne te drejten tone zakonore.

Ne leximin tuaj te Hamletit, sic pohuat me pare, keni arritur deri te disa zbulime te reja...

Po! Te gjithe psiko-analistet qe jane marre me Hamletin kane shtruar pyetjen se mos ai ka pasur nje deshire te fshehur qe ta vrase babane e tij. Sipas mendimit tim, kjo eshte shume qesharake. E gjithe analiza e Frojdit per Hamletin eshte amatoreske dhe eshte letersi jo e denje. Letersia eshte ne nje shkalle shume me te larte. Sic tha Ahmatova, e terheqin letersine ne balte. Kam shkruar ne librin tim se analiza eshte megalomani e analisteve dhe e psikiaterve, te cilet mendojne se mund te gjykojne per letersine si per njelloj eksperimentimi spitalor. Te gjitha keto gjoja zbritje ne thellesi te pendimit dhe brerje te ndergjegjes, se pari i ka pershkruar ne menyre te shkelqyeshme letersia, para 2 deri ne 3 mije vjet. Nuk eshte psiko-analiza ajo qe duhet analizuar Magbethin. Magbethi eshte ai, i cili i ka mbajtur ligjerate psiko-analizes. Magbethi, teatri grek, Dante, Servantesi dhe Xhojsi! Psiko-analizen e ka lindur dhe ushqyer letersia, dhe jo kunderta, se letersia eshte nusprodukt i psiko-analizes. Per te ekzistuar, letersia ka arsye shume me fisnike nga keto. Pse gjithmone thuhet se djali ka nje deshire te fshehur qe ta vrase rivalin e vet, baben, per shkak te nenes? Por, pse nuk permendet Oresti, nje personalitet shume i lashte, i cili ka vepruar ndryshe, dhe e ka vrare nenen e vet per shkak te babes? E gjithe kjo nuk qendron dhe eshte aq karikaturale ne te njejten kohe sa edhe

percmuese per letersine. Kete kurre nuk do ta pranoje. Psiko-analiza eshte interesante si nje ushtrim stilistik, keto jane kapricio letrare qe nuk mund t'i marrim me seriozitet. Nuk mund ta pranoj faktin se letersia vuan. E mbroj letersine, sepse jam shkrimtar. Jam kunder idese se letersia eshte viktime. Ajo eshte po ashtu gjithaq e fuqishme sa tirania, ndonjehere edhe me e fuqishme. Shkrimtari i vertet nuk e pranon letersine si viktime.

Kur flisni per artin e madh, ne cfare mendoni?

Flas per majat e letersise boterore. Letersia mesatare nuk eshte letersi, kjo eshte dicka kalimtare. Per shkak te konformizmit tone mbahemi per kete letersi mesatare. Ajo qe mbetet jane majat e letersise. Mundemi, madje, edhe ta evitojme fjalen e madhe dhe te themi thjesht letersi, qe do te thote, e madhe. Ju gjithmone beni analogjine ne mes te gjendjes se Hamletit dhe te themi sic eshte pranuar shfaqja ne vendet komuniste, sic ta zeme ne Poloni… Te gjitha letersite e medha jane te rrezikshme per regjimet totalitare. Hamleti eshte shume i papershtatshem. E kam permendur ne esene time se si polaku Jan Kot e ka pershkruar prezantimin e Hamletit ne Poloni nen diktature. Kjo ndodhi pak para Kongresit XX te komunisteve, kur replika me e vogel nga skena merrej si mesazh-spiunim, krim i maskuar, frike, pritje, fantomi. Ai kete e ka pershkruar shume mire. Njesoj ka ndodhur ne te gjitha vendet komuniste.

Ne librin tuaj keni pershkruar deshiren e njeriut per fame, deshmim, parade… Ne Hamlet gjenden te gjitha problemet e botes?

Dante ne Shqiperi. Pse e kam shkruar tekstin per Danten?! Sepse Dante e ka nje lidhje te cuditshme dhe te vecante me vendin tim. Ky eshte rast edhe me te gjitha vendet tjera. Dante ne Shqiperi eshte i njohur po aq sikur te ishte shkrimtar nacional. Por ka ekzistuar nje periudhe kur ai vertet ka qene ne Shqiperi shkrimtar nacional. Koha kur ishim nen Italine. Kete dikush e quante okupim e disa bashkim. Mbreti italian, Emanuelo II, u be mbret i Italise dhe cari i Etiopise. Ky ishte titulli i tij zyrtar. Ndodhi per here te pare ne histori, dhe kete e kam shkruar ne ese qe Italia dhe Shqiperia u gjenden ne Mbreterine e njejte me zezaket. Ishte shume i perkthyer dhe i mesuar ne shkolla, sepse, sipas nje shkencetari te madh shqiptar, Ernest Koliqit, Ferri ne te cilin Dante i pershkruan pasionet, armiqesite ne mes te familjeve te medha, hakmarrjet, kane perkujtuar shume ne ate qe ka ndodhur neper malet ballkanike dhe ne Shqiperi. Dhe kjo ishte arsyeja per aq interesim te shqiptareve per Danten. Dhe fashistet italiane kete e shfrytezuan. Bene perkthime te reja, themeluan qindra klube Dante Aligeri, shperblime, solemnitete. Me nje fjale, Dante Aligeri u be shkrimtari numer nje ne Shqiperi. Ky eshte nje rrefim per te. E ku eshte rrefimi real? Rrefimi real lind pas humbjes se Italise. Ajo u terhoq ne vitin 1943, por Dante mbeti. Kur erdhen komunistet, Dante ishte shkrimtar i padeshirueshem, sepse Ferri i tij kishte shume analogji me terrorin komunist, me konclogoret, dhe secili e evokonte Danten dhe metamorfozat e tij duke i nderlidhur me realitetin e regjimit komunist.

Sa eshte Hamleti i gjithkohshem deshmon edhe sjellja e sundimtareve komuniste?

Me heret apo me vone, por e paevitueshme, ndeshemi me ate momentin e veshtire, si ne nje koshmar, kur Hamleti nderrohet qe ta shprehe fytyren tone. Kemi menduar se nga ai na ndajne kater shekuj te gjate, por menjehere gjendemi ne sallen ku Stalini, jashte vetes, e nderprene shfaqjen e operes se Shostakoviqit, Ledi Magbeth nga rrethi i Mcenskit, apo ne Pekin, kur Mao Ce Duni sillet ne menyre te njejte, me shfaqjen teatrale, dhe ne fund ne Tirane, ku Enver Hoxha ne nje shfaqje tjeter. Gjithmone vjen casti kur nga lozha e tyre, si xhaxhai i Hamletit, tiranet kokekrisur bertasin "Nderpritni te aktroni! Ndizni dritat".