"Historia, ende mbahet nga bunkeret e diktatures"

Fraza e mendime te ashpra mbi rishkrimin e Historise se Letrave Shqipe pohohen nga shkrimtari, studiuesi e kritiku Agron Tufa. Asnjehere nuk e ka fshehur mendimin e tij radikal mbi ate cka po ndodh e ka ndodhur per vite te tera ne realitetin tone kulturor, sidomos ate letrar. Mirepo, sikunder thekson Tufa ne intervisten per "Koha Jone": "Eshte radikalitet logjik". Po si duhet te rishkruhet kjo histori e letersise?! Tufa pohon se, "duhet ne radhe te pare te inkriminojme procesin letrar dhe historine e letersise te shkruar deri me tani, nga te gjithe keto qasje qe jane jo shkencore, te orientuara apo vazhdojne per inerci te ruajne ate lloj metodologjie te soc-realizmit". Vlen perhere te theksohet se projekti per rishkrimin e kesaj historie te letersise eshte vetem ne fazen e tij te ngjizjes. Megjithate, eshte e udhes te pyetet se sa besim ka qe kjo histori do te shkruhet duke e lene menjane politiken dhe ngjyrimet e saj. Tufa pohon se, "s'kam si te kem besim, perderisa nuk do te behet e qarte metodologjia dhe njerezit qe do e shkruajne ate".

Z. Tufa, pse duhet ta rishkruajme historine e letrave shqipe?

Duhet, pasi ne jemi e vetmja kulture negativisht unikale qe nuk e kemi nje histori te letersise. Kemi periudha te vecanta, mbi te cilat eshte shkruar dhe te gjitha keto jane te tejpershkuara me nje veshtrim te historicizmit soc-realist. Eshte nje lloj historie, e cila nuk njeh metodologji tjeter pervecse kanonit soc-realist, duke e ndeshkuar shpesh procesin letrar me kete lloj kendveshtrimi jo shkencor, por politik e ideologjik. Nderkohe qe historia eshte shkence, disipline qe ka ligjesite dhe metodologjine e saj, dhe ne rastin tone s'kemi pasur kurre te bejme me nje metodologji, por me nje ideologjizim dhe politizim ne funksion te nomenklatures politike. Ne ne duhet ne radhe te pare te inkriminojme procesin letrar dhe historine e letersise te shkruar deri me tani, nga te gjithe keto qasje qe jane jo shkencore, te orientuara apo vazhdojne per inerci te ruajne ate lloj metodologjie te soc-realizmit. Kjo paradigme nuk pushon se ekzistuari, pasi monopoli mbi gjykimin, arsyetimin dhe studimin e produktit letrar, ende mbahet nga ato bunkere te diktatures.

Keni besim se kjo histori e letrave qe do te rishkruhet s'do te kete qasje a ndikim nga politika?

S'kam si te kem besim, perderisa nuk do te behet e qarte metodologjia dhe njerezit qe do e shkruajne ate. Nuk mund te kem besim tek ata qe i kane zhytur "duart ne krime", duke marre tituj e grada, duke share, penalizuar dhe shpallur armiq. Ata duhet te menjanohen nga ky proces dhe kjo eshte didaktika ime pa kompromis.

Pritet nje lloj tensioni nga ata qe kane krijuar se paku pergjate 45 viteve diktature. Si mendoni se do reagojne keta personazhe?

Jam nga ata shkrimtare, studiues e kritik, qe kete kam fushen e ekzistences sime dhe me kete pune jetoj. Une nuk iu trembem fare tensioneve te mundshme. Edhe nese dikush merr kritiken time do te thote se ne nuk duhet te terhiqemi nga ky akt, pasi eshte nje ceshtje mbi mua, apo mbi ne. Sic po gjykoj ashper keta pseudoshkencetare qe, nese iu hap bibliografite ju gjen referenca vetem nga Mehmet Shehu apo Hoxha, Marks etj., ne kete rast po e them figurativisht se duhet te masim "armet", duke pasur nje pakt te palevizshem dhe qe garanton, qe eshte shkenca dhe metodologjia. Dikush mund t'ju trembet "perplasjeve", ndersa une ekzistoj dhe thjesht gjerat duhet te shkoje ne vendin e tyre, pa komprometime dhe koniunktura e mbi te gjitha pa keqardhje. Dua te qendroj rrepte ne pozicionin shkencor, metodologjik dhe me frymen e evolucionit dhe bashkekohesise qe paraqesin sot shkencat. Nuk mund te dhe nuk duhet te pranojme edhe nje here rishkrime sipas klaneve dhe monopoleve. Duhet te vendosim nje rezonance me shkencen letrare evropiane qe eshte vetem nje per sa i takon seriozitetit dhe e larmishme per metodat mbi bazen e te cilave shkruhet.

Po shkrimtaret e ndaluar per dekada te tera, si duhet te na i servirin ne kete histori te re qe mund te shkruhet?

Per 18 vjet eshte lene ne heshtje kjo ceshtje. Jane bere vetem disa tentativa gjysmake ne kete drejtim, gjasme po i rehabilitojne keto figura e perkundrazi ndaj ketyre jane bere atentate te njepasnjeshme. Edhe ketu ngre krye strategjia e manipulimit dhe sabotimit te ketyre shkrimtareve. Ata meritojne t'u rikthehen te gjithe shqiptareve, duke llogaritur edhe fatkeqesine e madhe qe s'kane mundur te komunikojne si shkrimtaret e tjere, ndaj edhe duhen rikthyer nepermjet nje aparati studimor, duke nxjerre ne pah me gjakftohtesi ate cka percjellin. Te orientojme me qartesi duke lejuar nje pluralitet metodologjik. Nuk ka dhe s'ka per te pasur asnjehere nje histori letersie te dhene nje here e mire, por te ne ka ndodhur drama qe kjo perpjekje nuk eshte bere asnjehere me mendimin se do te mbetet perhere ajo hierarki vlerash e perceptimi qe kane vendosur eterit e soc-realizmit.

Sa kemi humbur nga mos ekzistenca e nje historie letrash?

Jemi 18 vjet pas renies se diktatures komuniste dhe doktrines soc-realiste. Gjate ketyre viteve, asnjehere nuk ka "plasur hapur" ndonje debat i madh per mos ekzistencen e historise se letersise. Gjithe ky boshllek ka kaluar ne heshtje. E une dua te bej nje pyetje teper te thjeshte: Si e mesojne ne shkolla e universitete historine apo rrjedhat e letersise sone. E kam ngritur kete ceshtje, por ka nje mangesi te madhe dhe shume te thelle edhe nga mediat, pasi sapo hapen debate te medha qe na perkasin te gjitheve, nuk ka nje rezonance teresore. Mbetet nje debat fragmentar vetem ne nje media, vizive a e shkruar, dy polemika dhe mbetet me kaq. Kjo eshte fatkeqesi pasi jane ceshtje mbi nje individ, jane tonat, te te gjitheve. Duke pasur parasysh se me pare nje pjese e mire e autoreve tane ishin "molle e ndaluar", faktin qe ka pasur zhvillime teper interesante dhe u shfaq nje brez pa pike takimi me krijimtarine e se shkuares, mungesa e kesaj historie eshte faj i madh.

Sipas jush, historia duhet shkruar ne ate menyre qe t'ju themi te gjitheve te mira e te keqija? Pra, Koliqit duhet t'ia themi se ka kryevepra, por ka djegur edhe biblioteke?

Jam i mendimit kembengules se kur studiohet historia e letersise, nuk studiohet shkalla e moralitetit dhe perversitetit te shkrimtarit. Dua te them me kete se duhet te merremi me produktin letrar dhe ai duhet jete udherrefyesi yne. Sikunder bota nuk e merr ne shqyrtim Ezra Paundin si foles i fashizmit, Celine si anti-hebre dhe fashist. Te gjitha keto kritere bien, pasi hyjme ne sociologji vulgare, qe s'ka te beje aspak me shkencen e letersise. Kemi para nje tekst, nese jemi profesionist te nxjerrim prej tij vlerat dhe kontributet.

E cili eshte meraku juaj me i madh ne kete drejtim?

Meraku im eshte se kjo shkence, jo vetem e letersise, por edhe historise e me gjere, po qendron si edhe me pare si nje monopol ne duart e njerezve me te zinj, qe vetem shkence nuk kane bere, por vetem gjenocid. Si nje njeri bashkekohor e qytetar i Tiranes, duke lene menjane cdo angazhim tjeter timin, nuk jam moralisht dakord qe kjo te mbetet peng i njerezve qe kane bere krimet dhe jo vetem qe nuk kerkojne ndjese, por behen edhe me agresive. Eshte e drejta ime qe te rivendosem dhe te luftoj sic e kam bere deri me tani.

Kush mund ta shkruaje historine?!

"Sigurisht qe s'mund ta shkruajne historine ata qe e kane ngjyer nje here penen me gjak", kjo eshte pergjigjja e prere e studiuesit Tufa. S'ka ende emra konkret se cilet do te jene hartuesit e kesaj historie, por ajo qe kerkon te theksoje here pas here studiuesi Tufa eshte fakti qe "kemi shoqeri dhe institucione te tejngopura me koniunktura dhe nuk i leshon e shkuara, po e shkuara e tyre na peshon shume". E ne vazhden e kesaj logjike, ai pohon se "ne kete pikepamje ajo qe do te behet eshte akt moral, akt shkencor dhe metodologjik, qe njerezit qe do te merren me shkrimin e letersise, te pakten nuk duhet te jene ata qe nje here e kane provuar dhe e kane komprometuar rende mendimin shkencor, penen dhe personalitetin e tyre e mbi te gjithe, tere letersine shqiptare".

Milloshi: Historia e letrave, e shkruar mire

Ka prej atyre qe mendojne se mos ekzistenca e nje historie te letersise shqipe eshte faj i madh. Por Hysni Milloshi, dikur anetar i Lidhjes se Shkrimtareve dhe Artisteve, shprehet: "Them me bindjen time se historia e letersise, me aq sa une e njoh, eshte shkruar mire. Ajo qe verej une keto kohe eshte nje fryme mohuese, per te fshire gjithcka eshte shkruar me pare dhe per te hequr nga vemendja ata qe kane krijuar ne periudhen e soc-realizmit". Arsyetimit te tij i shkon me tej, duke thene se "tani ekziston nje fryme qe duan te lene vetem ata personazhe qe i kane kenduar me shume se kushdo Enver Hoxhes, por qe tani kane nderruar pllaken e mendimit pas viteve '90-te". Ndersa, sipas tij, problemi qe duhet te ngrihet ne keto kohe eshte pse ne keto 17 vite nuk jane krijuar kryevepra sic ka ndodhur ne kohen e meparshme. "Se duam apo nuk duam ne, ne te gjitha artet, atehere jane krijuar kryeveprat", thekson Milloshi. Ndersa nuk mohon faktin se duhet te ripozicionohen ato figura te letrave shqipe qe jane lene menjane dikur, pasi kane qene bashkepunetore te fashizmit.