“Pronat, nje ceshtje qe s’do te zgjidhet kurre”

Politikani i njohur Sabri Godo, ne nje interviste dhene drejtorit te televizionit “Ora News”, rrefehet per jeten e tij duke u ndaluar ne argumentet politike dhe sociale te vendit. Flet gjate per Kosoven duke treguar edhe si u perplas me Ibrahim Rugoven

Ka nje jave qe eshte deklaruar shpallja e pavaresise se Kosoves dhe megjithese jeni nje nga politikanet dhe personalitet me aktive te jetes shqiptare ne lidhje me kete ceshtje, nuk jeni prononcuar akoma...

Po, nuk pata rast per disa rrethana, por une tere kohen kam folur per Kosoven, keshtu qe mu duk me me vend t’u lija vend te tjereve.

Cfare perfaqeson dhe cfare do te jete 17 shkurti i vitit 2008 per historine e shqiptareve dhe per historine e Shqiperise ne pergjithesi?

Fjalet jane thene, vec kam pershtypjen se nuk kemi vetedijen e plote te rendesise qe ka kjo qe ndodhi. Pa dyshim qe eshte perfundimi i nje perpjekje 100 vjecare per mbijetese te kosovareve, por edhe ne planin kombetar ne teresi ndodhi nje ndryshim qe ne do ta ndjejme me kalimin e viteve, te muajve. Tani nuk mund te konsiderohemi me si nje popull i ndeshkuar dhe qe u copetua nga Versaja, qe u radhit ne vendet qe humben luften dhe qe duhej te paguanin ne menyre krejt te padrejte. Tani mund te them se perfundimisht dolem nga kjo gjendje, tani kemi 4 unitete shqiptare ketu qe jane nje faktor, eshte shteti yne, eshte shteti i ri i Kosoves, jane shqiptaret e Maqedonise qe gjithashtu kane zene vend atje dhe po fitojne gjithnje e me shume te drejtat e tyre, jane afirmuar shqiptaret ne Malin e Zi, domethene rreth e qark kufirit tone tani, ne kemi te bejme, japim e marrim me popullsine tone qe eshte e nje kombesie edhe e nje gjuhe. Domethene u ndreq ajo qe ishte sakatuar ne te kaluaren.

Mund te thuhet qe 17 shkurti i vitit 2008 do te jete i te njejtes peshe ne tekstet e historise, ne memorien tone kombetare, me peshen qe ka, per shembull, 28 nentori i 1912-es?

Po, keshtu une e kam menduar dhe e kam thene me kohe kete, qe eshte ngjarja e dyte me e madhe ne historine tone si komb, pas 28 nentorit dhe kjo do te vije tani duke u afirmuar gjithnje e me shume.

Ju besoj se e keni lexuar deklaraten e pavaresise, ka komente te ndryshme rreth saj, pervecse u mireprit, gjithmone kritizeret gjejne “yckla”. Vleresojne se eshte e gjate, duhej permendur fjala Shqiperi, etj. Juve si ju duk?

Kosovaret e dine mire se cka bere shteti shqiptar, ose shteti i armes sic e quajne ata. Madje une do te thosha se edhe gjate regjimit te Enver Hoxhes ne ne nje fare menyre iu jemi gjendur Kosoves, pas 1948, se ajo qe kemi pas para 48-es, ajo nuk mund te shpaguhet. Kemi punuar ne ate kohe ne dem te Kosoves, por sidomos me ardhjen e demokracise ne Shqiperi, Kosova e dinte qe prapavija e saj e sigurt ishte Shqiperia dhe keshtu ka rregulluar edhe punet e veta, ne konformitet me kete. Ne iu dhame ndihme gjate tere kohes, ne e njohem pavaresine e Kosoves qe ne vitin 1992, ne 29 nentor, domethene kemi dhene tere perkrahjen politike dhe morale ne nje kohe kur shume pak flitej per mundesine e arritjes se nje pavaresie te Kosoves. Iu gjendem ne kohen e luftes, e ndihmuam, pritem ketu shpernguljen e madhe te kosovareve, te gjitha keto nuk mund te harrohen. Vecse une nuk kam ndonje pakenaqesi pse nuk eshte theksuar kjo ne deklarata, jane rrethanat politike te atilla dhe neve tani po ta thjeshtoja gjuhen do te thosha “i ruhemi si delja gersheres”, kesaj verejtjes apo dyshimit qe kane te huajt rreth asaj se mos kemi ndonje aspirate te ecim drejt “Shqiperise se Madhe” e te tjera. Duke u ruajtur nga kjo ngandonjehere duhet edhe t’i gelltitim fjalet, te mos themi ato qe eshte per te thene. Une nuk shoh ndonje arsye pse ti mbetet qejfi ndokujt per kete, duke e marre ne kete kontekst politik qe po zhvillohen ngjarjet, nuk me duket se kjo perben ndonje ankim.

E keni besuar se shpallja e pavaresise se Kosoves duhej te behej tani. Pra ishte vone apo heret, sepse gjithsecili nga ne beri nje lloj analize ne vetvete dhe thote qe duhet bere me pare apo mund te mos ishte bere fare. E keni menduar, deri kur e keni menduar qe mund te mos behej fare?

Jo, mua mu ngjallen shpresat dhe krijova bindjen se Kosova do te behej vend i pavarur fill pas Kroacise dhe Sllovenise qe qene vendet e para qe u shkeputen nga ish-Jugosllavia. Dihej se si rrjedhim logjik, doemos do te vinte dita qe Kosova te fitonte pavaresine. Them qe qe atehere u vendos fati i Kosoves dhe Kosova vet levizi ne kete drejtim me grevat dhe protestat qe u bene atehere, nen udheheqjen e Rugoves dhe lidereve te tjere. Por, pastaj u be fare e qarte me renien e Murit te Berlinit qe dita e Kosoves po vinte. Une them qe ndofta ka nje ndrojtje ose nje lloj mefshtesie tregoi komuniteti nderkombetar me zgjidhjen e problemit te Kosoves sepse do te duhej ne 99, ku Jugosllavia, Serbet, u thyen dhe u terhoqen me lufte nga Kosova, qe ate dite duhet te ishin vertetuar dy gjera. Se pari njehere, et vihej ne ven rezoluta 12 44 qe thoshte se tere banoret e Kosoves duhet te ktheheshin ne vendet e tyre. Nuk u lejuar qe kosovaret te ktheheshin ne Mitrovice ne shtepite e tyre, ne pjesen veriore dhe qe atje u krijuar intriga, u nxit konflikti. Per sa i takon tratativa qe duhet te beheshin per te arritur tek pavaresia, ishte e fare e thjeshte, ne mbarim te luftes te deklarohej Kosova nje shtet i pavarur dhe nuk do te kishim vuajtur kosovaret dhe nuk do te kishin nje telash per Evropen dhe Kombet e Bashkuara, per te tere politiken boterore per 9 vite me radhe, per Kosoven do te ishte me mire, per Serbine gjithashtu, per rajonin, do te ishin pajtuar gjerat. Por ndonjehere keto ndodhin ne marredheniet ndermjet shteteve, gjera qe njeriu nuk arrin ti shpjegoje ne menyre bindese se pse kane ndodhur, fjala vjen sic nuk shpjegohet fakti qe Bushi i vjeter e la pergjysme atehere luften e Irakut, shkoi deri ne nje fare vendi dhe e la ne fuqi Sadamin. Shpjegimet mund te jene, qe te mos ikim nga tema, ndofta duhej per kundra peshe ndaj Iranit etj., etj. Fuqite e medha gjithmone bejne llogarite e tyre, por ne rastin e Kosoves me duket se nuk u bene llogari te sakta dhe qe ky problem qe u hap dhe u zgjidh me lufte tani le te mbyllet, me nje vendim per te, per paqen. Nuk u be kjo dhe u kalua kjo periudhe e mundimshme tani per shumekend, por sidomos per Kosoven qe zgjati 9 vjet.

Kur keni qene per here te pare ne Kosove dhe cfare ndryshimesh shikoni me heren e fundit kur keni qene atje?

Per te qene i drejte duhet te them qe kam qene qe heret ne Kosove, ne nje kohe tjeter. Kam qene ne mbarim te luftes, atehere ku erdhem nga Mali i Zi, Bosnja, Sanxhaku, 4 muaj ne debore me kushte te vertete te paimagjinueshme, ishte dimer i vitit 44, kurse ne prillin e 45 zbritem si i thone fjales ne parajse, ne Kosoven e gjelberuar, kishte me bollek ushqime dhe nje popullsi qe na priste me krah hapur. Atehere kam qene per here te pare dhe kam qendruar 4 muaj ne Kosove. Por, kjo nuk ka te beje me pyetjen e nje natyre politike. Pastaj shkova per heren te paren ne 99, fill pas mbarimit te luftes, shkova disa here, me delegacion parlamentar etj., etj. Pervec kesaj gjate tere kohes se luftes kam qene ne lidhje te ngushte me kete ceshtjen e Kosoves, nuk ishte vetem dispozicioni im, por edhe detyra me lidhte me kete pune, une isha atehere kryetar i Komisioni te Jashtem te Kuvendit dhe doemos qe do te merresha intensivisht me punen e Kosoves. Keshtu qe, them se njoh vendin, njoh problemet.

Nje nga figurat me emblematike te Kosoves padyshim qe mbetet Ibrahim Rugova. Kur ka qene hera e pare qe ju e keni takuar, si ju duket figura e tij, sepse me kalimin e viteve ka pasur edhe komente kontradiktore rreth tij.

Ne vitin 92-94 kam qene ne marredhenie te shpeshta me Rugoven, ai vinte dendur ne Shqiperi, ne na ecte biseda me nga nje cike konjak perpara flisnim per ore me radhe, pastaj ndodhi nje incident ne fund fare, ne 94 qe e inatosi te ndjerin Rrugova dhe preu marredheniet me mua, ishin me te vertete shume vellazerore, na ecte shume. Une i thashe qe tani ti Ibrahim duhet te qendrosh njehere me te dy kembet sepse jep here pas here opsione te ndryshme, ju duhet te jete federate, jo duhet te jete brenda federates, duhet te percaktosh nje qendrim. Per fatin te keq se ishim te ndare me nje mur prej derrase, kendej degjoje gazetar dhe te nesermen u publikua ne “Koha Jone”. Kjo keshille apo ky observacion qe i bere une Rugoves lidhur me politiken qe ndiqte, nuk e di sepse kjo ate e zemeroi shume, e quajti nje pabesi timen dhe nga ajo dite e prapa ne nuk komunikuam me me njeri-tjetrin. Pastaj kur ai shkoi ne Beograd dhe nenshkroi duke pasur koburen ne koke atje dhe nje deklarate per anti NATO-n, une shfaqa opinionin tim publikisht per ta kritikuar. Domethene kaluam ne nje faze tjeter te marredhenieve tona. Pastaj kur shkova ne Kosove u pajtuam menjehere dhe u rikthyem ne miqesine e vjeter dhe sa here shkoja atje, shkoja me deshire ta takoja, te bisedoja me te, si me nje mik te vjeter. Tani lidhur me vleresimin qe mund te bej une, ai njeri ka jetuar nje drame te rende dhe kishte nje filozofi te tijen, per rrugen qe duhet te ndiqte Kosova drejt pavaresise dhe lirise, une them se atij i dridhej zemra kur mendonte se po te hynte ne nje konflikt te hapur te armatosur me serbet edhe ai ua dinte fuqine ushtarake, njihte dhe territorin e Kosoves ku ishte fushe ku mund te leviznin tanket dhe avionet nga te gjitha anet. I dridhur zemra se mos duke njohur dhe egersine e terbimin e Serbeve se mos e pesonte keq e me keq populli i tij, se mund te shkonte drejt shfarosjes dhe prandaj gjithnje kerkonte te gjente nje rruge te mesme, te gjente nje rruge paqesore. Ai e dinte mire se nje konflikt te armatosur te hapet me serbet, ishin kosovaret qe do ta pesonin keq deri en fund, pa nje perkrahje ushtarake te huaj. Pra nuk kishte ardhur koha per kete qe te bente nje kryengritje. Une them se keshtu e mendonte. Tani ai eshte nje martir. Eshte njeriu i madh i Kosoves, ishte ai ideatori i lirise se Kosoves. Une kam degjuar edhe njerez te flasin keq per te dhe une ta nuk i fal sepse gjithsesi i thone nje fjale “ai qe ka vdekur duhet te percillet me fjalet me te mira edhe ne rast se ke ndonje ankim ndaj tij”, une keshtu do ta perkufizoja ate, si nje njeri qe mbajti nje peshe mbinjerezore ne supet e veta, i duroja te gjitha, u perpoq deri ne fund te buzeqeshte dhe ashtu e mbylli jeten e tij. Duhet te kujtohet gjithnje me nderim, ai ishte nje nga arkitektet e pavaresise, nuk mund te interpretohet ndryshe.

Nje tjeter arkitekt i pavaresise dhe njeriu qe ne fakt lexoi edhe deklaraten e pavaresise, nje tjeter figure e madhe politike e Kosoves se ketyre viteve eshte edhe zoti Hashim Thaci, kur e keni takuar per here te pare dhe si mendoni, si arriti qe nje njeri 28 vjec te mbante mbi supe peshen e Rambujese, qe ishte kryetar i delegacionit shqiptar ne bisedimet me Serbine dhe sot pa mbushur ende, apo sa ka mbushur 40 vjec te jete njeriu qe te lexoje deklaraten e pavaresise se vendit te tij.

Une e kam njohur ne kohen e pragun e luftes dhe kohen e luftes, Hashimin dhe them se eshte nje gje e lehte te vendosesh marredhenie miqesore me te, ta ben ai kete te kollajte, me natyren e tij dhe ne hyme ne marredhenie te atilla sa po te duhet te permend ndonje episod per ilustrim do te thosha qe ne kohen kur une mora nje iniciative personale edhe me mbeshtetjen e presidentit Mejdani qe ne ate kohe, qe ketu ne Tirane te krijohej qeveria, qe nuk po krijohej dot ne Kosove. Pothuaj ia dolem kesaj pune po te mos kishte ndodhur ajo qe nje dite me pare Rrugova te mos shkonte ne Itali, atehere Thaci ishte aq i lire sa me tha mua, bejeni qeverine tone si te doni ju, jepuni ministra sa te duan keta te Lidhjes Demokratike, vetem te kemi nje qeveri qe te na perfaqesoje. Eshte nje njeri qe ne momentet e duhura mund te tregoje hapat tolerant deri ne ekstrem, ashtu si tregoj ngurte ne raste te tjera, sepse une e kam takuar edhe ne Rambuje, meqenese ky ishte njeriu qe ngulte kembe mu desh edhe ta merrja vec, te provoje nese mund te kisha ndonje ndikim personal mbi te per ta bindur te nenshkruanim. Une per vete isha fiksuar ne kete ide, meqenese serbet nuk nenshkruajne dhe eshte e qarte se ata nuk do te nenshkruajne, atehere le te nenshkruajme ne dhe konflikti do te mbetet ndermjet NATO-s dhe Serbise, atehere NATO do te thote se tani kam pune me Serbine, me shqiptaret e kam zgjidhur. Megjithate nje fare te drejte kishte Thaci, se gjerat qe shkruhen mbeten dhe ai kerkonte qe atehere qe te shkruhej qarte se brenda nje kohe te shkurter, do te jepet e drejta popullit te Kosoves me referendum te vendosi fatin e vet. Tani ai ka fituar nje pervoje te madhe politike, ka ditur te thithi shpejt, ti kapi gjerat, kjo flet per nje inteligjence mbi mesataren, ka qendrueshmeri fizike dhe shpirterore te mire, eshte formuar si nje lider qe mund te marre persiper tani, ashtu sic mori ne kohen e luftes dhe negociatave, te marre persiper cuarjen e Kosoves perpara, te Kosoves qe ishte renduar me probleme te shumta.

Dita e pavaresise ka edhe te sakrifikuar, padyshim qe ai eshte zoti Ramush Haradinaj, ish-kryeministri i Kosoves, lideri i Aleances per Ardhmerine e Kosoves, qe ndodhet ne Hage. A e meritonte edhe zoti Haradinaj te ishte diten e pavaresise ne sallen e kuvendit?

Ramushi eshte nje plage do te thosha. Pas Jasharajve, familja e tij eshte qe ka sakrifikuar me shume. Ka 3 vellezer te vrare nga Serbet. Por pavaresisht nga kjo, ai u treguar me te vertete nje njeri me intuite te forte, nje inteligjence te pret dhe vullnet dhe kete e tregoi per habi gjate tre muajve qe ishte kryeminister. Te them te drejten e kisha njohur me pare ne disa raste, mirepo une kisha ngrene edhe dreke e darke me te, nuk me kishte lene ate pershtypjen qe ky mund te behej kryeminister dhe te udhehiqte Kosoven ne nje periudhe te veshtire. Atehere thashe me vete c’ndodhi me Kosoven qe vuri kete djalosh kryeminister. Pastaj ai me habiti si habiti edhe tere boten, eshte nje njeri konsekuent, burreror, kete e tregoi kur u dorezuar dhe shkoji ne gjyq dhe perballoi gjyqin, tani une them qe ai eshte nje lloj viktime sepse prokurori ka kerkuar per te 25 vjet burg dhe nga keto praktikat gjyqesore dihet qe kur ka nje akuze te tille prokurori atehere ne rastin e mire do te zbrese ne 10-15 vjet. Pse te denohet kaq rende Ramushi, i cili te pakten per sherbimet qe beri ne kohen e paqes, per tu pajtuar me serbet dhe ai kete mund ta bente me mire se kushdo, se i kishte kartat ne rregull. Perse? Them dicka te guximshme, qe nuk duhet ta thote nje njeri qe pretendon se merret me politike, s’kam si ia bej ndryshe, gjykata e Hages duket se vepron edhe politikisht. Eshte shume e veshtire ta thuash kete gje, eshte gje e madhe, eshte gje e rende. Por, mua me duket se ne rastin e Ramushit keshtu eshte. Mbase dikush do t’u thote serbeve qe ne duam tu gjykojme juve per krimet e perbindshme qe keni bere, krime lufte, krime njerezimi, por nuk leme edhe palen tjeter pa prekur dhe pala tjeter na qenka Ramushi. Kjo eshte nje gje e rende dhe qe tingellon me te vertete, por duhet te ishte Ramushi atje ne shpalljen e pavaresise, duhej te nenshkruante, atje mungojne edhe viktima te tjere te ndritur, te medhenj, Jasharet qe u vrane ne lufte, Femi Agani. Eshte nje burre qe e kam njohur dhe nje burre i rralle. Tani lufta ka viktimat e veta, mund te arrijne atje te gjithe ata qe i hyne asaj rruge, dikush do te mbetet si viktime, dikush do te jape jeten, si martir dhe do te kujtohet si i tille. Keta qe mungojne e kane vendin atje, ne memorien e kosovareve dhe kjo keshtu do te mbetet pergjithnje.

Si ju duket ecuria e procesit te njohjes se shtetit te ri te Kosoves?

Per bukuri, po ecen me nje shpejtesi qe une nuk e besoj dhe kjo eshte tani e gjitha veper e Amerikes, qe te flas pa ndrojtje fare. Amerika terhoqi perendimin ne lufte per clirimin e Kosoves. Amerika ndikoi mbi perendimin qe te behet sa me shpejt kjo njohje e Kosoves dhe po ia del me se miri, nuk ka se si behet me shpejt se kaq. Tani diku duhet edhe pritur. Per shembull, duhet pritur qe spanjollet te mbarojne pune me zgjedhjet e tyre te brendshme ne mars dhe vetem pas asaj mund ta bejne njohjen e Kosoves. Secili ka problemet e veta, nga keta qe ngadalesohen disi. Mbase ndonjeri si Qipro, qe ka problemin e Qipros veriore do te mund te ngule kembe deri ne fund, por ne pergjithesi themi se kjo eci per bukuri dhe ne kohen me te shkurter. Perdite vec shteteve te medha tani u vjen radha shteteve te tjera, te gjithe do te shkojne drejt njohjes se Kosoves dhe do te mbetet aty ketu ndonje gje e vogel qe nuk ngrene peshe. Pra bota e pranoi ne gjirin te shteteve si shtet Kosoven. E them edhe njehere, ne kohen me te shkurter.

Proamerikanizmin e shqiptareve e njohin te gjithe. Por prosshqiptarizmin e amerikaneve si e shpjegon?

Po nese une te dua dhe ta shfaq dashurine time me te gjitha menyrat, ti s’ke asnje arsye pse te jesh indiferent ndaj kesaj, kjo nuk te ben ndonje dem, kjo eshte nje gje qe me ne fund e deshiron gjithkush.

A pritet te sjelle pavaresia e Kosoves ridimensionimin me siguri te ekuilibrave ne Ballkan, pro cfare peshe do te marrin shqiptaret pas kesaj?

Tani ne kemi thene se jemi 7 milion shqiptar ne Ballkan. Kjo ka qene disi nje term i mjegullt, ku jane keta 7 milione shqiptar. Tani u percaktuan gjerat dhe dolen si unitete te qarta, me vete. Shteti shqiptar eshte Kosova. Jane shqiptaret e Maqedonise qe jane atje nje popullsi shtetperberese, jane shqiptaret e Malit te Zi qe kane fituar te drejtat e tyre, i gjithe ky territor rreth e qark qe banohet nga shqiptaret eshte nje fakt gjeografik, politik dhe ekonomik ne te njejten kohe. Ballkani ketej e tutje me keto baza duhet t’i beje llogarite. Nuk eshte me shteti i vogel shqiptar me 28 mije kilometra katrore dhe me tre milione banor, u zgjeruan kufijte pa u krijuar Shqiperia e madhe, keto jane territore te banuara nga shqiptaret dhe kete nuk mund ta mohoje kurrkush. Ne nuk sillemi mire ndaj vetvetes nese nuk pohojme me ze te qarte nje gje te ketille.

Ka pasur nje metamorfoze pozitive ne sjelljen e klases politike shqiptare me rastin e pavaresise se Kosoves sepse me shume se kurre, qofte ne Shqiperi, qofte ne Maqedoni, qofte ne Kosove, e keshtu me radhe, faktori politik shqiptar per ceshtjen e Kosoves, por edhe per ceshtjet e integrimit duket i unifikuar, me te njejtin qendrim. Nderkohe qe nuk e kemi pasur kete gje ne fillim te shekullit te XX-te, atehere kur edhe ndodhi copezimi, ndarja e trungut ame ne pjese, ne Kosove dhe ne pjese jashte territorit te Shqiperise.

Po eshte logjike qe t’i lidhesh ngjarjet historike sic bere ti i dashur Fredi. Kjo ka nje shpjegim te vetem dhe qe eshte bindes. Kjo ka te beje me formimin e ndergjegjes sone kombetare, ne kemi qene nje gje tjeter 100 vjet perpara, kur te qenurit shqiptar lexohej ne menyra te ndryshme, ishte Haxhi Qamili, ishte Esat Pasha, njerez qe ende nuk kishte arritur te rrenjosej ne popull ndergjegjja qe ne jemi nje kombesi e vetme dhe duhet te kemi shtetin tone te pavarur. Kjo filloi me rilindesit, filloj duke u pjekur avash-avash deri ne ditet tona dhe sot pavaresisht se duket sikur rinia apo njerezit nuk duan te dine edhe aq per flamurin apo kombin, klasa politike ka te pakten kete zgjuarsi te kuptoje, qe kombi eshte ne ndergjegjen e njerezve dhe cdo force politike qe do t’i kundervihej kesaj ose do ta neglizhonte kete, ajo do te asgjesonte vetveten. Une them qe klasa politike e jona, forcat politike, e kane bere me ndergjegje kete qe duhet te jemi te pakten nje here te vetem te bashkuar me njezeri. Por edhe kane qene te detyruar ta bejne kete sepse eshte nje kerkese e pergjithshme e shqiptareve dhe kesaj nuk mund t’i kundervihesh. Keshtu qe, do te manifestoje ky qendrimi i perbashket politik i partive si nje domosdoshmeri dhe nuk eshte edhe per tu pershendetur kushedi se cfare se nuk mund te beje ndryshe, cdo gje tjeter do te jete, jo vetem anti shqiptare por do te jete edhe anti njerezore. Por, pastaj le te themi qe te sherbeje kjo nje shembull kur kemi per te trajtuar ceshtje te dimensionit kombetar here tjeter, te perpiqemi te qendrojme sebashku sic ben tere bota.

Ka nje te vertete, nje shenje e mire kjo e unifikimit te mendimit dhe te faktorit shqiptar ne lidhje te pakten me ceshtjen e Kosoves, por jo te gjitha shkojne me perpjesetim te drejte me kete pjekuri qe thate ju te klases politike. Kemi pare per shembull, po tu referohemi afersisht dy periudhave, te asaj te fillimit te shekullit XX, vitet 20 dhe 30, por edhe tani, duket sikur parlamentarizmi shqiptar ne Shqiperi te themi, debati parlamentar, niveli i fjalimeve, i fjalorit te politikaneve, i klases sone politike eshte ku e ku me i ulet se sa ai i parlamentareve te viteve 20-30. Pse ka ndodhur kjo permbysje?

Eshte nje dukuri qe duhet te terheq vemendjen sepse jeta ka perparuar me te gjitha drejtimet e tjera, me tekniken, me shkencat dhe te thuash ne nuk ecim disi ne nje hap me kete perparim te shoqerise njerezore, por politikisht shkojme kunder. Domethene nuk ecim perpara, por kemi nostalgji edhe per te kaluaren, themi qe ishim me mire atehere qe ishim me keq. Pse ndodh kjo? Une them qe ka nje faktor, qe ngre peshe, eshte kjo qe klasa politike e jona, inteligjenca e jona me te vertete pesoi nje goditje tragjike me ardhjen e komunizmit te pushtetit, u zhduken ne menyra te ndryshme, me pushkatime, me burgime, me internime, me eliminime, te gjitha llojesh, te gjithe ata qe perfaqesonin dicka, qe perbenin te qe mund te quhej inteligjenca e ketij kombi. Pasi nje tradite ishte krijuar disi qe nga koha e rilindesve, ishte formuar nje lloj elite qe thoshte fjalen e vet dhe qe kerkonte gjithnje ta conte vendin perpara. Erdhi nje dite qe e gjitha kjo u asgjesua fizikisht, nuk mbeti asgje dhe duhej te krijohej inteligjenca e re e cila filloi te rritej nen komunizmin per aq sa lejonte komunizmi, domethene njerez qe mesua ne shkolla, qe mesuan dicka nga shkenca, por nuk paten asnje mundesi te zhvillohen ne drejtime te tjera sepse nuk lejohej. Keshtu qe ne u gjendem tani te papergatitur, me njerez qe po mesojne zanatin, domethene shkeputja me te kaluaren eshte nje fakt. Faktori tjeter eshte ajo, puna qe bejne partite per te derguar ne parlament deputetet e tyre dhe mbi kete eshte folur gje, por une nuk dua te marr kohen tuaj se si behet akoma ne parlament, partite mbeshteten tek biznesmenet, tek njerezit e fuqishem, tek ata qe per arsye nga me te ndryshme kane ndikim ne elektorat dhe mund te mbledhin votat. Pra nuk eshte e perfaqesuar ne parlament inteligjenca e vertete shqiptare, klasa intelektuale e saj dhe kjo domosdo te con ne ate qe tani shikon fjalime qe jane mbajtur ne 36-en dhe te duken ku e ku me te mira, duken gjera brilante ne krahasim me belbezimet e disa deputeteve tane apo me hartimet qe bejne diku me kalamajte e tyre ne shtepi per t’i lexuar pastaj ne parlament. Doemos qe njeriu e veren me nje lloj keqardhje, por edhe me habi nje ndryshim te tille, keto jane edhe rrethanat. Megjithate ka edhe qe thone, pajtohen me ate qe, Kuvendi i sotem nuk eshte as ne nivelin e Kuvendit te 92-shit, ku filluan te shperthejne njerezit, te flasin, doemos do te formoheshin edhe orator te ri. Kurse me kalimin e kohes me teper dolen ne shesh orator kokebosh qe flasin tere kohes dhe nuk thone asgje dhe doemos qe njerezit jane te pakenaqur me nje gjendje te tille dhe pastaj vijme tek ajo qe te con te besh krahasime me te kaluaren, me te kaluaren e larget, ose me te kaluaren e afert. Por them se kjo eshte nje gje transitore qe do te kaloje sepse edhe njerezit zhvillohen, por edhe opinioni publik ne teresi nuk pajtohet me nje gje te tille, eshte kerkese e opinionit qe tani kur te shkoni ne parlament mesoni si hyhet dhe dilet atje, mesoni per cfare duhet te flisni dhe si duhet te flisni. Eshte nje kerkese e kohes dhe doemos qe ata qe merren me kete pune do t’i nenshtrohen kesaj kerkese.

Ju thate qe niveli aktual i parlamentarizmit shqiptar eshte nje transitore dhe ne urojme qe te jete e tille. Por edhe Shqiperia vete po kalon nje tranzicion te madh, nje tranzicion qe e perfshin edhe kete tranzicionin e vogel te parlamentareve tane. Kane kaluar nga rrezimi i Murit te Berlinit dhe duket qe ende jemi larg te kaluares se tranzicionit. Kur mund te quhet i mbyllur dhe c’duhet bere?

Ne kete faze te kalimit ne nje pushtet tek tjetri e kaluam ne nje menyre shume dramatike per shkak te papjekurise sone. Se per shkak te mungeses se asaj klase politike, qe nuk u gjend aty, ne kete kryqezim te rrugeve per tu thene njerezve se tani ne po marrim drejtimin dhe drejtimi i sakte eshte ky. U veprua ne menyre spontane sipas asaj qe na doli perpara. Dy here e shkaterruam vete shtetin tone, ne 1992 dhe 1997 dhe ishte nje shkaterrim me i rende nga shkaterrimi qe sollen lufterat. Kete gjendje nuk e ka perjetuar asnje vend tjeter i Evropes. Ishte Spanja frankiste me diktature fashiste dhe beri nje kalim te shkelqyer nga nje regjim diktatorial ne demokraci me liberale. Mund te edhe marrim vendet ish-vendet komuniste, Cekine, Hungarine, e te tjera me radhe. Secila beri nje kalim paqesor nga nje regjim ne nje tjeter, me ndonje demonstrate, me ndonje proteste, me ndonje gje, por kurrkush nuk e prishi shtetin sic e prishem ne, me nje marrezi totale, me nje marrezi kolektive. Te gjitha keto doemos qe do te paguhen, te gjitha keto qe cuan ne ate qe ky tranzicion eshte sikur terheq nga brenda nje litar qe nuk ka te mbaruar. Eshte nje stermundim dhe ende pajtohem me verejtjen tende nese e kuptova mire, nuk kemi per gje saktesim se si dilet nga kjo gjendje. Eshte disi si zogu ne vese, qe perpiqet te dale. E gjithe kjo varet nga politika, por me ne fund politiken te gjithe ne e bejme edhe ai qytetari qe thote se nuk merrem me politike, dashje pa dashje merret me politike, qe kur hap cezmen ne mengjes dhe shikon se nuk ka uje dhe shan qeverine, qe atje fillon te merret me politike, derisa vete pastaj te votoje. Keshtu qe, te gjithe duhet te ndihemi disi pergjegjes per gjendjen qe po jetojme, per kete tejzgjatje te nje tranzicioni qe them se tani ka ardhur koha te mbyllet. Por duhen disa gjera per tu mbyllur.

Per shembull?

Duhen reformat, duhen ligjet.

Ekziston vullneti politik?

Ketu tani eshte intriga, qe te gjithe flasin per vullnetin politik, kujt i mbetet ne dere kjo. Secila pale do ia le tjetrit, une e kam vullnetin politik por se ka tjetri. Kjo tani nuk mund te behet me lojen e kungulleshkave dhe tani njerezit dine te dallojne mire se kush ka vullnet politik ne te vertete dhe kur e c’shfaq, si e shfaq. Them qe tani duhet partite ne teresi te rishikojne marredheniet e tyre me votuesit, me qytetaret, duhet te shikojne gjendjen e tyre te brendshme, duhet te reflektojne per situaten ne teresi dhe te gjejne ate qe c’eshte per tu bere, me doemos dhe kjo ka te beje me vete ekzistencen e ketyre partive, per sot dhe te ardhmen.

Nje nga elementet e rendesishem te mungeses se ndalimit apo tejkalimit te tranzicionit, konsideroj ceshtjen e zgjidhjes ose jo te prones. Eshte nje ceshtje e cila detyrimisht qendron ne thelb, ne themel te gjithe kalimit nga nje sistem komunist ku ishim drejti sistemit kapitalist. Pse nuk eshte zgjidhur dhe a keni ju nje formule se si mund te zgjidhet kjo ceshtje?

Kalimi nga komunizmi ne demokraci do te thote prone private dhe treg i lire, keto jane dy fjalet magjike. Ne kete nuk e kuptuam si duhet ne fillim, per mungese pervoje dhe pse eshte nje fakt ajo qe na u desh te perballojme pasojat e komunizmit me te rende ne Evrope. Pronen private e kishte cuar me filozofine e vet, me te vertete qe e klithe bere dicka te mallkuar qe nuk mund te zihej dot me goje. Keta te rinjte nuk e marrin dot me mend, nuk e kujtojne, se nuk e kane jetuar kohen kur me te vertete u shtetezuar edhe portokallja ne oborr, o shtetezuan edhe rosat, edhe pulat. Domethene individi fillikat, nuk kishte asnje lloj mbeshtetje dhe kjo ishte si kusht i komunizmit per ti kthyer tere njerezit ne punetor te zhveshur te shtetit, per ti zhveshur nga cdolloj personaliteti, vetem keshtu mund te sundoheshin perjete. Kete komunizmi e beri kryesisht duke e zhveshur nga prona private individin, nuk e kuptuam kete si nje filozofi qe ne fillim dhe te gjithe mund te kemi pergjegjesi ne kete. Thoshim qe tani erdhi koha dhe shembjen e regjimit te Enver Hoxhes, me renien e komunizmit secili duhet te kthehet ne kohen e vete, kete ta kishim shkruar me ligje dhe ta kishim bere keshtu qe ne fillim. Por filluan me nderlikime qe une them se u bene me qellim, ligji 7501 dhe ligjet e tjera. Me ne fund pronesia mbi token, mbi token ngrihet cdo prone dhe ajo ishte baza e zgjidhjes se problemit, ajo u ngaterruar keqas. Tani kjo eshte historia, le te vijme tek e sotmja, se shume njerez pyesin si do te behet dhe c’mendoni ju, fjala vjen ne republikanet qe i kemi dale per zot kesaj pune. Une zgjidhjen e shoh te veshtire, une do te doja tu thosha pronareve dhe kane qene 97% e shqiptareve kane qene pronar, nuk kishim ketu latifondist e gjera, ishte nje gje shume e perkufizuar, 3% e tokes u perkiste ketyre. Do tu thosha ketyre 97% shqiptareve qe kane qene pronar se do te vije dite qe do te merrni pronat e tyre. Por nuk jam shume i sigurt keshtu si i shoh punet dhe do te rondoja ndergjegjen time per arsye politike ose propagandistike te thosha nje gje tek e cila nenvleftesoj edhe aq, keshtu si i shoh punet. Pasi qe te zgjidhet perfundimisht dhe ne menyre te drejte problemi i nderlikur i prones private ashtu sic eshte bere sot ne Shqiperi, do te duhej qe dikush te merrte, te kishte kuraje te madhe dhe te merrte nje pergjegjesi politike te madhe dhe te thoshte qe anulohet kjo qe eshte bere deri me tani. Jo e gjitha sepse ne kthimin e trojeve e ku e di une, jane bere disa vjedhje paudhesi, por ne pergjithesi eshte njohur prona edhe neper pyje e kullota eshte njohur prona, edhe aty jane bere vjedhje, jane gjera qe mund te korrektohen. Kurse ngaterresa me e madhe buron nga ligji 7501 dhe nga keto legalizime qe behen tani. Domethene ne jemi, nuk shkojme drejt zgjidhjes definitive te saj, por jemi duke e nderlikuar ose vazhdojme te mbajme nderlikimin ne kembe, une te pakten kisha ndonje gje ne dore te thosha, ligji 7501 nuk e anulojme dot, sepse dikush mendon qe shumica e njerezve e perkrah kete ligj, ka perfituar nga ky ligj. Statistika nuk ka dhe keto jane gjera qe thuhen vetem ne tym, pa u bazuar ne ndonje te dhene. Atehere le te shikojme se cilat jane vjedhjet, grabitjet, spekulimet, ligesite qe jane bere ne zbatimin e ligjit 7501 dhe atehere kane per tu habitur shqiptaret se sa vjedhje e spekulime jane bere ne te vertete. Atehere do te thosha te pakten le te ndreqim kete, do ta pranojme si te keqen me te madhe ligjin 7501, por te pakten duhet ta zbatojme sic duhet te zbatohet ligji i drejte dhe atehere shumekush mund te merrte te tijen dhe atehere shumekush mund ta vinte shpirtin ne pajtim me kete lloj reforme unike qe u be ne Shqiperi dhe qe s’eshte bere ne asnje vend tjeter te botes. Ne me sa duket do ta mbartim kete problemin e prones, gjate. Dikush vete me shprese qe me kalimin e kohes gjerat do te harrohen, nje pjese e pronareve dot zhduken fizikisht, te tjeret do te humbasin interesin, keshtu qe le t’ia leme kohes, ta rregulloj koha, qe eshte rregullonjesi me i mire i te gjithave. Ndofta dikush keshtu e mendon, e sheh qe kjo nuk funksionon, nuk ecen, por meqe nuk gjen dot zgjidhje tjeter arrin ne kete perfundim qe, le ta leme keshtu sic eshte se koha do te beje te veten. Kjo do te na mbaje te zene me njeri-tjetrin, gjithnje do te degjojme per vrasje, gjithnje do te ekzistoje, do te mbahet gjalle ky lloj konflikti ndermjet qytetarit dhe shtetit, dhe ky lloj konflikti ndermjet shtetit tone dhe Evropes e cila funksionon me ligje te tjera. Ne duam te vemi atje duke mbartur me vete gjera qe nuk i kapercejme dot ne kete porten e ngushte qe na hap Evropa.

Duke degjuar kete pergjigje te gjate por te nevojshme dhe te domosdoshme per ta sqaruar ceshtjen e prones, kuptojme qe edhe tranzicioni bashke me zgjidhjen e kesaj ceshtje do te zgjase edhe pak ne Shqiperi. Nje element i ketij tranzicioni konsiderohet korrupsioni, nje semundje, nje e keqe e madhe. Po me korrupsionin si i behet?

Korrupsioni eshte e lehte te deklarosh se do ta luftoje, por korrupsioni eshte nje e keqe e madhe, korrupsioni leviz si ujerat e nendheshme qe nuk dihet nga burojne dhe ku shkojne. Per ato qe shikojne njerezit me sy jane te qarta dhe e dine per shembull, qe ti do te shkosh tek nje gjykates dhe ti je interesuar per shkak te rendesise qe ka problemi per keto vlera qe ka prona le te themi, qe ti japesh ketij 30-50 mije euro ne dore qe te mbaroje pune. Me 30-50 mije ky gjyqtar nxjerr rrogen e tij per 10 vjet me nje vendim te gjyqit, brenda nje jave. Keshtu qe, eshte nje fuqi terheqese shume e madhe. Vete te mjeku edhe atje mund te paguash 1-2 milione, ka qe paguajne 20 milione leke per operim. Shkon diku ne administrate qe te mbarosh pune, duhet te fillosh te paguash dicka qe nga portieri. Kjo ka hyre thelle per dy shkaqe, e para per varferine dhe e dyta sepse me hapjen e dyerve, me zgjerimin e lirive, secili kerkoi ne kohen me te shkurter te mundshme te ndryshoi jeten e tij rrenjesisht. Nga darka ne mengjes te gdhihet i pasur, kete mundesi e pane qe u jepet me rastin e tendereve, u jepet me rruget me te ndryshme, me licencat apo ku di une se cfare. Njerezit u turren pas kesaj dhe tani eshte shume e veshtire te sprapsen. Tani Berisha erdhi ne pushtet duke premtuar se une do te luftoj korrupsionin. Mire qe nuk tha do ta zhduk, se do te ishte nje premtim ne tym. Sa e ka luftuar korrupsionin dhe cka arritur? Une them Berisha ka krijuar nje fryme antikorrupsion, por nuk ka krijuar ende sistemin administrativ, dua te them kontrollin dhe kontabilitetin, si mjete per te luftuar korrupsionin. Jane edhe rruge te tjera te terthorta qe duhen ndjekur, duhen vene ne veprim, duhet te ndihmoj policia dhe duhet krijuar bindja e pergjithshme e qytetareve qe nga kjo e keqe nuk shpetojme dot nese ti ne nje moment te caktuar nuk e ngrene zerin. Nuk eshte e lehte te luftosh korrupsionin, por nuk me duket se eshte kapur kau nga briret dhe ne do te vuajme gjate nese do te vazhdojme te ecim ne kete rruge. Tani po behet kjo reforme ne sistemin e drejtesise qe e perkrah shumekush, por ama nese kjo do ta quaje si arritjen me te madhe brenda vetvetes kjo reforme, faktin qe ndryshon disa gjyqtare dhe vihen disa gjyqtare te tjere, kete shuaje sepse ata gjyqtare do te vijne, ne mos ata te paret, keta prape do te tentojne te bejne ndonje gje per veten e tyre. Pra nuk do te kemi nje gjykate te drejte, nje gjykate ne te cilen te besoje qytetari dhe ky eshte nje problem qe mbetet i hapur. Une them ende nuk jane gjetur rruget se cfare do te behet per te zmbrapsur korrupsionin ne Shqiperi dhe dikush duhet te mendoj tani per te kaluar nga fjalet ne vepra. Disa ligje eshte e vertete qe po behen, por une nuk shoh ndonje lloj strategjie te pergjithshme dhe te qarte se si do te behet per te dale batak.

Nje nga rruget ndoshta mund te jete ndryshimi i klases politike te tranzicionit. Ju jeni nga te paret politikane ne Shqiperi qe i jeni larguar vite me pare nga politika aktive per t’i hapur rrugen nje brezi te ri politikanesh qe ta cojne stafeten politike me perpara. Po ashtu gjate ketyre viteve ka edhe disa shembuj te tjere, Aleksander Meksi, Servet Pellumbi, Sabit Brokaj, qe jane larguar me apo pa vullnetin e tyre nga skena politike, per t’i hapur gjithashtu rrugen brezit te ri. Nje nga rruget do te ishte kjo z.Godo?

Po edhe Nano eshte permendur, megjithese nuk merret vesh ai ka hequr dore apo nuk ka hequr dore. Gjithsesi edhe ai diku dhene doreheqjen. Une them qe disa njerez nuk duhet te krijojne bindjen se vetem ata mund ta cojne unin perpara, kjo eshte nje nga faktoret qe i mban ne kryer, eshte edhe faktori tjeter pastaj qe ka nje mungese te demokracise se brendshme te partive dhe atje njerezit nuk guxojne te ngrene zerin ndaj atij qe eshte ne krye, sepse e dime qe kjo mund te coje ne asgjesimin e vetvetes. Per sa kohe qe te jene punet keshtu, do te kemi edhe lidere te perjetshem. Edhe kjo prape ndodh vetem tek ne dhe ne kemi mallkimin qe gjithmone te jemi te paret ne dicka, me duket e kemi nje deshire dhe nje tendence, pasi ne gjithe Evropen qarkullojne. Kjo nuk do te thote qe nje njeri nuk duhet te qendroj gjate ne politike, ose nuk duhet te qendroj gjate ne qeveri, vetem se do te ishte zotesia dhe zgjuarsia e tij te gjente momentin se kur duhet te dale. Nje aktor qe e ka bere pjesen e vet ne skene dhe nuk mund te qendroje atje nje minute me teper se do te mund te behet qesharak dhe mund te behet i demshem, domethene te kuptoj se kur duhet te dale, te mos bindi veten se duhet me doemos ai dhe jo tjeterkush. Kjo ka te beje tani me kulturen politike ne teresi, ka te beje me edukaten tone, ka te beje edhe me ate qe thashe, me zhvillimin e mbare te demokracise brenda forcave politike, nje zhvillim te vertete.

Ka edhe politikane te rinj, sic eshte rasti i z.Edi Rama qe eshte ne kryes te Partise Socialiste, apo z.Ilir Meta, te rinj ne kuptimin e brezit te ri per nga mosha. Te cilet gjithashtu serish nuk gjejne prehje midis tyre, nuk gjejne gjuhen e perbashket. Para pak ditesh ka filluar nje tjeter debat midis kreut te PS-se dhe atij te LSI-se, u shpall ndarja. Secili do te krijoje nje gje me vete...

Une e prisja nje gje te tille. Kjo me kujton nje ngjarje te vjeter. Ne 1948 Cercill tha, le t’ia leme kohes, le te kemi durim, le te presim sepse keto dy fuqi te medha komuniste, Rusia dhe Kina, nuk do te shkojne dot perjete ne harmoni, do te vij dita qe keto do t’i kundervihen njera-tjeter. Tani krahasimi mbase nuk vlen, se ketu eshte Meta dhe Rama, por per shoqerim idesh kjo me erdhi ne mendje. Une e prisja qe kjo do te ndodhte ndonje dite, nje cike duke njohur prirjet dhe karakterin e secilit prej tyre, por edhe per faktin qe ata vete sidomos Rama mund te kete presion nga brenda qe ne jemi fuqia me e madhe, jane mesuar me kete mentalitet prej kohesh, ne duhet ta drejtojne te majten, te tjeret duhet sillen rrotull nesh, gjithe tek Meta si force politike e afirmuar nuk mund ta duroj me tej. Jo vetem per shkak te prirjeve te tija personale, por edhe te forces politike qe perfaqeson. Keshtu qe, do te duhej shume zemergjeresi, do te duhej shume urtesi qe keto ecnin perpara bashke, jane cilesi qe nuk i trashegon asnjera force politike dhe as tjetra, doemos qe do te vinte kjo dite, nje ndeshje te hapur. Mbase nuk eshte definitive, por te pakten tani per tani e atille duket.

Pas 1990 kishte zera apo te pakten ne diskutimet qe beheshin ne rrethe intelektuale, konsiderohej se clirimi, liria, demokracia, do te clironte, do te sillte lirine edhe per artin, per kulturen, per letersine dhe talentet e mbyllura, talentet e mohuara do te shperthenin me ne fund dhe do te vinte arti i vertete, arti i madh, letersia e madhe, piktura e madhe, gje qe ne fakt me te thene te drejten nuk ka ndodhur. Pse kjo kontradikte?

Nuk eshte aq e vertete se liria do te sjelle nje zhvillim te hatashem te artit, eshte e vertete dhe ajo thenia tjeter qe guret e cmuar dalin ne temperature te larte. Kur ka revolucione dhe evolucione te medha shoqerore, tronditje te medha, zhvillohen edhe talentet. Tani ketu tek ne ngjau nje ndryshim i madh dhe per rrjedhim duhej edhe te kishin dale ne shesh talentet, por letersia tani nuk eshte kronike, letersia fillon e pasqyron ngjarjet me nje cike vonese. Une them qe ajo qe ka ngjare gjate ketyre 17 viteve do te vije koha ta shikojme te shkruar ne romane, i duhet nje fare kohe letersise qe te marre ate qe i duhet si lene dhe ta perpunoj dalengadale, kjo ka ndodhur ne te gjitha koherat. Por ka edhe element te tjere qe kane hyre ne mes, tani njerezit jane teper te zene pas asaj qe u mundova te them ne fillim, qe te rendi secili per te arritur dicka, kjo lind edhe me ate se pse lexohen pak libra, sepse eshte i zene shpirterisht dhe menderisht me nje gje tjeter, te siguroj ekzistencen e tij ne kushte te reja. Ndersa me pare mendonte qeveria per ty, ta kisha caktuar sa do te haje dhe cfare do te vishje, ku do te shkoje dhe cdo te beje, tani dole pernjehere ne nje fushe tjeter, ku ti vete pergjigjesh per veten tende dhe te arrish dicka. Ky ishte ndryshimi qe ndodhi. Me kete ndryshim e siper njerezit prene shume zakone, hoqen dore ne gjerat qe me perpara pa te cilat nuk e benin dot. Fjala vjen, ti nuk rrije dot pa lexuar nje liber, tani eshte kjo rendje dhe shqetesim i pergjithshem per te siguruar ekzistencen qe i akt e zene njerezit dhe u le pak kohe per gjera te tjera. Por, jane edhe keto, duhen te pranohen keto qe kane nderhyre ne jeten e njeriut, televizioni, internetin dhe shume njerez marrin informacion ndermjet tyre, kulturor ose shkencor dhe ndjejne ndopak nevojen e librit edhe kjo ka te beje edhe qendron brenda tranzicionit, ka te beje me kete faze qe po perjetojme.

Ne fakt kam dashur gjithmone ta bej dhe nuk e di pse nuk ka ndodhur, megjithese ka shume vite qe ne shkembejme shpeshhere biseda bashke. Si keni hyre? Si keni perqasur me letersine?

Jam munduar t’u pergjigjem edhe here tjeter dhe tani do te bej nje perpjekje te jem sa me konciz. Fillimisht fare, kur isha ne moshen 17 vjec, nje daja im qe nuk eshte me, nje nga njerezit qe kam cmuar me teper ne jete, u pushkatuar ne 1947, me shkroi nje leter dhe une i shkrova nje leter, atij kjo i beri pershtypje te madhe dhe me tha qe ti duhet te shkruash, ti ke prirje per te shkruar. Per mua fjala e tij, ishte me pare se fjala e zotit, dhe binda veten qe te filloja te shkruaja, botova edhe nje tregim atehere qe u pelqye, qe u lavderua sic behet me fillestaret dhe i mbusha mendjen vetes qe une jam shkrimtar dhe shkrova e shkrova. Por pastaj pata aq mend sa t’i digjja te gjitha ata se mu duken sikur kisha shkruar gjerat me banale qe mund te shkruhej ndonjehere.

Kur ka ndodhur kjo?

Kur isha 18-19 vjec.

Ka humbur dicka letersia shqiptare?

Jo jo, jam krejt i sigurt qe bera mire qe i dogja. Pastaj krejt rastesisht, ne moshen 35 vjecare ndodhi qe degjova nje histori qe me la mbrese, e shkrova ate, ajo pati sukses, u pelqye libri im i pare “Plaku i luftes”. Atehere shume njerez me thane qe me te vertete ti ben gabim et mos shkruash dhe une eca ne kete rruge. Keshtu hyra, nuk eshte se kam pasur ndonje pergatitje, nuk eshte se kam mbaruar ndonje universitet per letersi apo ku e di une se cfare qe, gjene gjera te rastit. Por gjithsesi ishte nje lloj shtytje e imja e brendshme, doja te thosha dicka me sa duket dhe s’kisha ku kapesha tjeter.

Pse kjo prirje drejt letersise historike. Ka pasur shume legjenda sidomos ne vitet 90 se ju keni trasheguar nje biblioteke shume te pasur, nje biblioteke te nje prej njerezve me te pasur te Shqiperise te kohes se Zogut.

Ketu thuren perralla te verteta, une nuk kam pasur asnje liber, per shkak te levizjeve te shumta qe beja si familje, jo ne Korce, jo ne Tirane, jo ne Durres, asnjehere nuk kam pasur nje familje te stabilizuar deri para pak kohe, keshtu qe une nuk kisha asnje biblioteke. Ka qe thone se une trashegova biblioteken e Vrionasve, gruaja e gruas sime nuk i kishte mbetur asgje, ajo erdhi tek une me c’kishte veshur, se edhe atyre iu ishte marre shtepia, iu ishte marre cdo gje. Domethene, keto jane disa legjenda thuren keshtu, por qe mua nuk me bejne ndonje dem, nuk me shqetesojne ndonjehere. E verteta eshte qe nuk kam pasur asnje lloj biblioteke. E verteta eshte qe une ne ate kohe ashtu sic shume njerez te tjere po shikoja se po jetoja ne nje lloj mjegullnaje dhe gjithmone perseritja me vete me ka mbetur ne mend nje pasazh i Dantes qe thote per njerezit te denuar, nuk kane njohur krishterimin te sillen atje ne nje vorbull te madh dhe thote per ta, kete ia perserisja vetes gjithnje. Keta nuk kane shprese vdekjeje dhe jeta e tyre qorre eshte aq e ulet sa ziliqare jane per cdo lloj fati tjeter. Eshte nje perkthim i tmerrshem i imi qe i bej une Dantes, por jane fjalet qe me kane ngelur ne mend. Keshtu e shikoja e jeten e atehershme dhe per tu kapur diku, sic te thashe, mu duk e vetmja qe mund te beja, ishte qe me inkurajonte te shkruaja. Qe u kapa pas kesaj letersise historike, ajo ishte nje lloj dredhie e imja sepse thashe qe ketu kam me teper fushe te lire te shkruaj, nuk rrezik te me bjere ndonje tip kamxhiku per ndonje lajthitje qe mund te beja me letersine e realizmit socialist.

Por si ndodhi zoti Godo qe keni shkruar nje nga perlat e letersise shqiptare le te themi, “Ali Pashe Tepelenen”, pa shkuar ne Janine?

Libri im me i mire i imi sipas meje eshte “Skenderbeu”, por te faleminderit edhe per fjalet qe thua per “Ali Pashen”. Atehere une nuk kisha dale ndonjehere nga Shqiperia deri ne vitin 1991, madje e kisha te ndaluar si shume te shqiptar te tjere, deri ne 10 kilometra afer kufirit mund te shkoje. Por, une kerkova atehere dhe disa gjera i kam thene edhe here tjeter, i kam bere gabim, nuk i kane vendosur kalate ne vendin e duhur, i shikoja ne ato hartat e vjetra te kohes, c’gjeja ne biblioteka ne arkivin e shtetit etj., et. Domethene eshte si nje njeri qe nuk sheh mire dhe doemos qe do te bije neper gropa duke ecur diku. Keshtu me ka ndodhur edhe mua. Pastaj e rishkrova “Ali Pashen”, pasi pata mundesi te shikoja te gjitha vendet qe ka pas sunduar ai, te tere kalatat qe kishte ndertuar, te shikoja me mire Janinen, te njihja me mire token ku ka operuar dhe ato jane nje burim i pashmangshem per shkrimtarin, per ate qe do te shkruaj ne vend te huaj, doemos qe duhet te marri nje kontakt fizik direkt. Kur pata mundesine ta beja kete e rishkrova “Ali Pashen” ashtu sic kam rishkruar edhe “Skenderbeun”.

C’ndjete ne ate kohe kur patet mundesine te shikonit Janinen dhe nderkohe ku kishit te plote ne mendje librin rreth Janines, ku sillej...

Duhej te ulja koken shume here, duhej te qeshja me veten time, te thosha si kam mundur te beja budallaqe te tilla, por ne ato kushte isha, mbase ishin te paevitueshme. Ndjeja gezim me te vertete kur shikoja se tani mund ti them gjerat sic jane, mund te them te verteten.

Ju personalisht vleresoni si vepren tuaj me te arrire “Skenderbeun”, libri rreth figures se heroit tone kombetar. Si ndodhi?

E kam ripunuar edhe kete. Mua kete me ka mbetur nga brenda, ndjeja here pas here se nuk kam thene kete per “Ali Pashen”, nuk kam thene kete per “Skenderbeun”, nuk me shqiteshin nga mendja dhe dikur mbaja edhe shenime. Ne te vertete nuk synoja ti ripunoja, pastaj erdhi koha qe mu dha mundesia ti ripunoj dhe porsa more faqen e pare per te shikuar se cfare ndreqje ortografike apo letrare ti beja, e pashe qe duheshin shkruar gjerat ndryshe dhe nese perdorim kete perqindje, qe perdorin shpesh keta botuesit, eshte nje ripunim qe shkon nga 70-80%. Pa ndryshuar kuadrin e pergjithshem historik. Por vetem duke bere nje interpretim me te gjalle dhe me te sakte te individit dhe te vendit qe ka jetuar, dhe te te vendit ku ka vepruar.

Jeni i qete tani qe i keni ripunuar?

Kam mbaruar pune me ta edhe ata shpetuan prej meje.

Ju ka mbetur peng ndonje figure tjeter historike per te shkuar me te njejtin pasion dhe me te njejtin talent sic keni shkruar per Ali Pashen dhe Skenderbeun?

Besoj se do te kem me fuqi kohe dhe te merrem me ta, me ka mbetur Pirroja e Epirit dhe Frasherllinjte, qe jane me te vertete nje mrekulli si teme. Por eshte e sigurt qe nuk do te merrem, tani kam nisur te rishkruaj nje roman qe kam botuar dikur “Prova e zjarrit” sepse me ne fund dua te them te verteten mbi luften, ashtu si e kam pare dhe ashtu si e kam mbijetuar. Atehere u mundova ta them disi, por doemos duke e kafshuar penen here pas here, me ate qe quhet autocensure, se mos po me kapin diku. Tani ndihem i lire ti them gjerat ashtu sic jane. Eshte nje detyrim per mua qe e kam jetuar luften per 24 muaj, lufta ka nje ndikim ne jeten dhe ne karakterin e njeriut, ndofta njelloj sic eshte edhe burgu, ose ushtria. Gjithsesi them se mbresat me te forta ti len lufta, ajo ndryshon dicka ne jeten e njeriut dhe une dua tani te tregoj luften ashtu sic e kam jetuar nepermjet Pirro Manit. E kam nisur vetem me shpresen qe do ta nxjerr ne krye.

Kur mund ta presim?

Po e them ndofta nga fundi i vitit.

Pervec romaneve qe dy i keni rishkruar, me te cilet keni mbaruar tani pune? Nje po e rishkruani dhe po e rishikoni serish, pak e dine nga brezi im e poshte, i lexuesve, i shqiptareve, qe ju keni pasur disa libra te mrekullueshem me tregime. Po me ta si do te beni?

Po, jane shume njerez, por edhe vete kam bindjen se kam shkruar tregime qe vlejne te ribotohen. Natyrisht qe nuk do ti ripunoj, ato jane letersi e thjeshte dhe dua te mbeten ashtu sic ajne. Une kam shkruar gjate jetes sime shume, per shembull, ka dicka qe nuk ma dine, ndofta edhe ata me te afermit. Une kam botuar ne revisten “Hosteni”, 5 mije faqe, ne vite, sepse ajo ishte nje burim jetese per muaj. Une merrja 1 mije lek per nje artikull, isha ne nje kohe kur isha krejt pa pune edhe gruaja pa pune, kisha shtate vete ne ngarkim dhe duhej te bridhja si gjarpri per te gjetur lekun dhe me te vertete ai Niko Nikolla, i “Hostenit”, duke me dhene mundesine te shkruaj 6 artikuj ne cdo muaj ne revisten hosteni, me mbante frymen gjalle. Jane gjera qe nuk kane ndonje vlere, dikur ka ndonje gje qe ka ndonje cike humor dhe ku ta di une, por gjithsesi ajo ishte nje reviste per te cilen greket thane qe ky eshte i vetmi shtyp i lire ne Shqiperi. Atehere Mehmet Shehu thirri Niko Nikollen dhe i tha qe une prej teje tani dua te besh humor pozitiv. Pasi greket e shikonin kete si nje humor ...

Pra ju paskeni gjera te tjera te pabotuara ose te pambledhura?

Ato le te mbeten, nuk ia vlejne ti mbledhesh, une mund te kem me qindra artikuj gazetarie, qe mbase po t’i besh nje seleksionim ka nga ata qe i rezistojne kohes, kur jane te shkruara mire, ato mbeten. Por, gjithsesi sic e di edhe ti, artikujt jane te konsumit te dites, i shkrove sot ata, nuk i lexon ndonje njeri, nese nuk ka ndonje vlere nga ana artistike. Mbase me kohe do ti rishikoj, duhet te marr te gjitha gazetat per ti gjetur se ku jane.

Nje pyetje e fundit qe lidhet me raportet tuaja me letersine, ka te beje jo vetem me kuriozitetin tim, por edhe te tjereve. A presim nga ju botimin e kujtimeve, e ndonje ditari, apo nuk jeni ju njeriu i duhur per te qene skrupuloz ne mbajtjen e shenimeve. Nje gje me vjen ndermend, ju mund te ishit ndoshta njeriu i duhur dhe qe mund te shkruaje me shume se kushdo tjeter ne Shqiperi, historine e tranzicionit shqiptar, nga 1989 e deri me sot le te themi.

E verteta eshte qe i kam mbijetuar gjerat intensivisht dhe sidomos nga vitit 1991 deri le te themi ne 1997, kam qene ne krye te gjelave, atje ku merreshin vendimet. Vecanerisht nga viti 1991 deri ne 1994. I kam jetuar ngjarjet, por per fat te keq nuk kam mbajtur asnje lloj shenimi, asnje lloj ditari, as qe me binte ne mend atehere me intensitetin qe te krijonte jeta, me rreziqet qe ishin gjithandej per shperthime te popullsise qe te me vinte mendja se duhet te mbaj shenime se do te shkruaj ndonjehere. Fare. Kjo mund te duket e cuditshme, por ky eshte realiteti, prandaj nese do te kem kohe dhe deshire te merrem me kujtime, gje qe eshte e veshtire, atehere do te me duhet te bazohem vetem te gazetat qe the me pare, pasi vete nuk kam asnje shenim dhe doemos qe me ndodh te bej pastaj konfuzion datash ose interpretime te gabuara te ngjarjeve. Gjithkush ma kerkon, por eshte nje rruge e perpjete.

Cili do te ishte nje orientim per kedo qe te dije neser se si kane qene punet ne tranzicionin shqiptar?

Per kete duhet te dish se c’duhet besh ne te ardhmen.

Ne Shqiperi mungon nje sistem vlerash, nje piramide vlerash, mbi bazen e cilave te vleresohet dhe merita e karriera e njerezve. Por mungon gjithashtu nje kulture e modeleve pozitive. Si i behet?

Kjo te shkakton hidherimi te mendosh qe shoqeria ose ata qe drejtojne shoqerine kujtohen per vlerat vetem kur fillojne e vdesin individet, atje shkojne dhe u bejne disa nderime, me teper per tu treguar patriot dhe per te thene qe ne kemi nje ndjenje njerezore dhe ne jemi te kulturuar. Eshte me teper demagogji se sa keqardhje qe po humbet nje vlere, ky eshte realiteti i ashper dhe banal. Tani duhet shoqeria te mendoje qe asnje vend nuk ecen perpara pa pasur ne krye nje force intelektuale, keshtu ka qene gjate tere historise se njerezimit. Cdo revolucion qe eshte bere, cdo ndryshim i madh qe ka ardhur ne shoqeri, ne krye te saj kane qene medoemos intelektual, jo vetem intelektual me shkolle, por edhe njerez qe kane pasur potencial mendor. Ne do ta krijojme kete apo do te kenaqemi edhe do ta themi se na zoti bollek vetem me politikanet qe kemi ne krye. Kjo eshte nje gje qe duhet rishqyrtuar. Si duhet te zbulojme vlerat qe me te vertete na humbasin, rrime ne hije edhe nuk i di njeri, sepse nuk kane mundesine, ose nuk u krijohet mundesia qe te prezantohen ne publik per punet e tyre qe bejne, si duhet pastaj doemos te katalogohen keto vlera. Si duhet te trajtohen. Te gjitha keto jane pyetje qe sot nuk i ben kush. Gjeja me e madhe qe behet eshte ajo qe u jepet bursa e ekselences. Ajo eshte nje gje e mire, por ajo eshte nje gje e vogel ne morine e gjerave qe duhen te behen per te krijuar me te vertete ate elite qe e krijon cdo vend me pasion dhe me dashuri sepse i duhet si kapital njerezor per te cuar shoqerine perpara.

Ka shume vetevrasje, ka shume dhune, kronikat televizive, gazetat jane mbushur me to. Cfare po ndodh?

Edhe dje kishte nje vetevarje ne Korce, edhe sot pashe ne mengjes qe varur prape nje burre 35 vjecar. Ajo qe eshte me te vertete revoltuese eshte se te gjitha keto ne masmedia, ose nga versionet e policise, per te cilen dy fjale te vetme, vuante nga semundje mendore dhe me kaq kjo shoqeri dhe ky shtet i lene duart me keto viktima tragjike. Po doemos nje njeri qe vret veten do te kaloje ne nje lloj degradimi mendor se nuk eshte e mundur qe ne te dy tani, njerez krejt normal, te dalim prej ketej dhe pa ndonje shkak t’ia heqim vetes atje ne krye te shkalleve, kjo nuk ndodh. Duhet te pesoj nje depresion njeriu qe te arrije ne ate shkalle. Pyetje eshte pe ka arritur atje? Pse vra veten pa ndonje shkak te forte imediat, babai i tre femijeve? Mundet ta cojne ne deshperim nje mosmarreveshje dashurie, nje vajze 18 vjecare dhe aty per aty nuk gjen derman tjeter vec te te helmohet me barin e miut, keto edhe mund te ndodhin. Po edhe keto pse ndodhin duhet shtruar pyetja sepse ndofta nuk eshte krijuar ne shoqeri ende ajo hapesire qe do te mund te qarkullonte nje dashuri e lire ndermjet te rinjve dhe secili te gjente rrugen e vet. Sic ndodh ne cdo vend te bote, pa perfunduar ne ngjarje tragjike. Por, sidomos ata qe vrasin veten per arsye se nuk perballojne dot gjendjen ekonomike te familjes se tyre. Ai e shikon si baba qe nuk pergjigjet dot per femijet dhe thote qe nuk me mbetet gje tjeter vecse t’ia heq vetes. Kjo perben nje problem te madh te te gjithe shoqerise dhe ketu me doemos duhet te behet prezent edhe shteti. Shteti nuk eshte bere prezent atehere kur jane varur, para disa kohesh nese e mban mend vareshin femijet 12 vjecar, doemos ne ndikimin e nje sekti fetaro-kult. Ne nuk mund te rrime duke vrojtuar kete dukuri keshtu, qe besoj se edhe kjo eshte unike ne Evrope se po ti marresh te vetevraret ne perqindje me popullsine, ndoshta me kete mund te arrijme nje tjeter rekord dhe eshte koha qe te mendohen te gjithe per kete. Doemos kjo varet nga zhvillimi i pergjithshem ekonomik, nga zhvillimi i kultures, por kjo varet edhe nga ajo se sa e ndjeshme behet shoqeria dhe shteti nga kjo. Nese shteti do te kufizohet ne ate qe thote vari veten nje njeri i semure mendor edhe lau duart me kaq, atehere te gjithe njerezit do te thone epo mire, nuk beri ndonje zarar edhe nese vari veten qe u cmend, nga nje njeri i marre. Por, kjo nuk eshte e verteta, nuk ka te beje me realitetin. Realiteti eshte krejt tjeter, ajo akt e beje me jeten e veshtire qe jeton nje kategori e madhe njerezish ne Shqiperi dhe duhet menduar per keta. Duhet menduar nga te gjitha anet. Jo vetem politikanet, por edhe sociologet duhet te perpiqen te levizin shoqerine ne kete drejtim.

A ka nevoje kjo shoqeri per pak idealizem? Duket sikur ka marre fund. A vdesin vlerat, dashuria, endrrat dhe idealet ne nje shoqeri kapitaliste, apo ate e zevendeson gjithmone paraja, pushteti, pasuria?

Ajo do te ishte nje degradim i plote dhe kapitalizmi nga kjo perpiqet te mbrohet, qe te zhvillohet si sistem ekonomik, por ne te njejten kohe te kete ate qe quhet moralitet shoqeror, te kete kodet e veta, perndryshe nuk mbahet ne kembe as si shoqeri, as si shtet dhe ne tani nese do te shikojme gjerat qe degradojne, shkojne per na e keqe, shtohen vjedhjet, shtohen keqsjellja, shtohen brutalitetet, shtohet dhuna ne familje, e nje mije e nje te zeza, rrime dhe i vrojtojme keto, neve nuk e ecim perpara, nuk shikojme perpara. Ne kemi ndalur ne vend per te mos thene qe bejme nje terheqje prapa. Prape duhet qe te perbeje nje objektiv te madh per ne ajo qe quhet moraliteti shoqeror qe ne te vertete ka nje renie te madhe.

Zoti Godo ne moshen e rinise suaj te hershme, ne adoleshence, keni qene ndoshta 17-18 vjec, keni qene partizan, keni qene pjesetar i luftes se dyte boterore dhe eshte nje brez tani, nje brez ne moshen tuaj te dikurshme qe po rritet me internetin disa gjera kane munguar deri edhe tek ushqimet, deri tek uria, keni ju nje keshille per kete brez?

Kam kete qe do te thosha, do te ishte e veshtire te beje nje sentence, te jepje nje keshille te vetme. Do te thosha me dy fjale, mos u shkeputni nga ajo qe eshte njerezore, vihuni veshin ndjesive tuaja qe u kalojne fluturimthi. Ne nje cast fjala vjen, te vjen keq per nje njeri, te vjen keq per menyren se si u solle me nje vajze, qendro atje, mendo per kete. Duke i thene vetes qe duhet te jesh gjithmone nje njeri qe te pergjigjesh per veten tende dhe te pergjigjesh per te tjeret. Nuk dua te marr rolin e nje predikuesi, por them qe me ne fund secili duhet te mendoje per veten e vet. Eshte e veshtire ti mbushesh mendjen tjetrit me keshilla, shume gjera do ti japi jeta, mjafton te kesh kujdes kete, ku ben keq edhe ku ben mire. T’ia besh pyetjes vetes dhe te kerkosh nje pergjigje te qarte po nga vetja.

Nese do te ishit sot 40 vjec, cfare do te benit ndryshe qe nuk e arritet ta benit dot edhe ndoshta per shkak te rrethanave politike shoqerore?

Ndonje gje do ta korrektoja aty ketu, fjala vjen aty ku nuk jam paraqitur mire me ndonje gje. Por ne pergjithesi kete rruge do te kisha ndjekur. Une e kam ndjere me tepert pergjegjesine time ndaj familjes qe heret, kam ndjere pergjegjesine ndaj shoqerise, kam ndjere pergjegjesite ndaj vendit tim dhe jam munduar ti konfirmohem kesaj, gje qe nuk eshte e mundur ne cdo rrethane dhe ne cdo kohe. Keshtu qe, nuk ka ndonje gje te madhe per te ndrequr. Natyrisht te kisha punuar per tu bere me i ditur. Te zoteroja me teper lende, te zoteroja me teper gjeja dhe per te gjitha ato qe kam lene manget, detyrime ndaj te tjereve aty ketu, shume gjera mund te ndreqen ne jete, por ne pergjithesi do ta lija brenda ketij kuadri, keshtu sic ka qene, se me ne fund cdo njeri duhet te kete nje personalitet te vetin.