Interviste e Kryetarit te PS, Edi Rama

Intervista e plote e z. Edi Rama, Kryetar i PS dhe Kryetar i Bashkise se Tiranes dhene Drejtorit te Televizionit "Ora News", Alfred Peza

Prej me shume se dy vjetesh ndodheni ne krye te PS. Cfare ka ndryshuar gjate ketyre dy viteve, nga pikepamja politike dhe njerezore, brenda jush?

Eshte nje eksperience sigurisht shume e vecante. Eshte nje eksperience e cila nuk mundet dot qe te parashikohet apo te paramendohet, te imagjinohet e plote sic eshte kur ajo jetohet, me shume se sa eksperiencat e tjera, pasi behet fjale per nje eksperience qe lidhet me drejtimin e nje organizate vullnetare, nje bashkimi vullnetar njerezish, e nje hapesire ku cdo njeri eshte i lire te mendoje dhe te thote ate qe mendon, te veproje ate qe mendon, e ku nuk mund te thuash; je i pushuar. Sfida ime ishte ndertimi i nje bashkejetese qytetare e demokratike, por edhe shoqerore dhe vellazerore. Ne fillim, nuk ishte aspak e lehte ne Partine Socialiste, te cilen e gjeta te deshperuar, te gjunjezuar dhe te coroditur.

Mbi te gjitha gjeta nje fenomen te shemtuar, ate te shkeputjes se te zgjedhurve nga zgjedhesit, i shkeputjes se perfaqesuesve i atyre qe zgjidhen nga ata qe i zgjedhin. Kjo eshte nje eksperience qe e ka ndryshuar PS. Por, shpresoj qe te me kete ndryshuar edhe mua pozitivisht, ne aspektin e nje akumulimi qe ka te beje, shpresoj, me rritjen e parametrave te maturise dhe te aftesive te te gjykuarit. Njekohesisht kjo me jep mundesine per te krijuar kushte per te harmonizuar njerez te ndryshem, pikepamje te ndryshme, pirje te ndryshme, deshira dhe ambicie te ndryshme, ne nje drejtim qe eshte drejtim i perbashket.

Ndryshimi i PS pas 3 korrikut 2005, sa ka ndodhur shkak te rrethanave te reja politike, pas kalimit te saj ne opozite e sa per shkak te ndryshimit te kryetarit te saj?

Do te ishte nje perpjekje e kote qe te gjenim ketu nje perqindje per njeren apo per tjetren, por ka edhe rrethana te tjera pervec tyre padyshim sepse ndryshon realiteti mes nesh, kapaciteti, perqasja e vezhguesve, e komentatoreve, e syve dhe e vesheve qe merren drejtperdrejt me kete pune, ndryshon padyshim edhe pikepamja dhe pika e referimit te secilit prej nesh ne raport me boten. Besoj qe te gjitha sebashku kane bere qe PS sot te jete nje force e ndryshme nga ajo qe ishte ne ate kohe te ciles ju i referoheni, qe lidhet me humbjen e rende te 3 korrikut, me nje ndjesi te thelle deshtimi, me nje perpjekje te kote per ta faturuar ate jashte vetes. Dhe sigurisht edhe me nje sere mekanizmash te cilet ishin mesuar te punonin ne nje drejtim te caktuar me vite me radhe dhe sigurisht qe nuk krijonin kushtet e duhura per te bere operacionin e duhur ne kohe, dhe ne ritme optimale. Te gjitha keto sebashku ka bere qe sic kemi ndryshuar te gjithe ne per efekt te kohes qe kalon dhe per efekt te perpjekjeve qe bejme per te ndryshuar, te ndryshoje dhe PS.

Ju permendet fjalen perqasje dhe Ju vete keni patur nje histori interesante perqasje me PS. Fillimisht keni qene nje intelektual kritik jashte PS. Me pas ishit Minister i Kultures dhe Kryetar i Bashkise se Tiranes, ne qeverite e majta dhe i mbeshtetur nga PS. Me pas, u bete anetar dhe tani kryetar i PS. C'ndodh me nje njeri qe ka kete kurbe dhe arrin te jete ne krye te nje prej partive me te medha ne Shqiperi?

Kjo qe bete ju eshte nje permbledhje shume e shkurter por shume e vertete te historise se vecante, do te thosha te mrekullueshme te jetes sime, per vete menyren se si gjerat kane rrjedhur, se si ngjarjet i kane lene vendin njera tjetres, se si mua me eshte krijuar mundesia qe te mund te bej ate qe kam dashur te bej dhe te realizoj gjerat qe kam menduar te realizoj ne kete hark kohe. E verteta eshte qe sic thate ju, ne vitin '90 une isha nje njeri i udhehequr nga deshira per lirine time dhe si i tille une nuk munda te pranoj farsen e transformimit te menjehershem te PD, ne nje parti te uzurpuar nga komunistet. Une kam qene dhe mbetem nje antifashist, por njekohesisht dhe antikomunist i bindur, ne kuptimin e refuzimit te dyja ketyre sistemeve, si dy sisteme qe jane kunder lirive dhe te drejtave themelore te njeriut, jane kunder asaj qe eshte gjeja me e mrekullueshme tek nje njeri, tek nje qenie njerezore, qe eshte fuqia e imagjinates individuale, e drejta per te nderruar dhe per t'i bere realitet endrrat e tua dhe mundesia per te vrapuar me shpejt se te tjeret. Te dyja ato sisteme, krijuan dy shembelltyra tokesore te ferrit, ashtu sikurse edhe vete Dantja do ta kishte te pasur te pamundur ta perfytyronte mes nesh. Ne vijimesi une krijova edhe per shkak te rrethanave, thellimit ne njohjen time te gjithckaje qe ndodhet midis ketyre dy ekstremeve, ate qe eshte vetedija dhe profili im publik dhe politik. Te qenit njeri i bindur te vlerat e atij qe Zapatera i quan socializmi i qytetareve. Pra tek socializmi si nje koncept etik dhe njekohesisht si nje ide e cila eshte pertej vete praktikes se socializmit te shekulli te shkuar qe misherojne ne platformat e programeve te partive te vjetra socialdemokrate te Evropes, si nje mundesi per te qene i lire, por edhe njekohesisht per te qene solidar. Ne kete aspekt une besoj se jeta ime solli qe une te mund te qe te ece paralelisht, qofte ne kuptimin e thellimit ne vetedijesimin, ne rrugen e vetedijesimit te qenies sime politike, qofte edhe ne rrugen e realizimit te kesaj qenieje politike ne kushte konkrete, ne jeten konkrete. Permbledhja qe ju i bete jetes time politike nuk ka paradoks, por nje zinxhir ngjarjesh, rrethanash dhe episodesh te vete fatit tim qe me kane sjell ketu.

Ju dikur keni perdorur fjalen "kasketa" kunder nje pjese te anetareve te PS, ne publicistiken tuaj, ndersa tani qe ju trumbetoni ate qe e quani "politika e re", ju mbeshtesin jo vetem rinj, por shohim qe ju mbeshtesin ne takimet me bazen edhe ate kategori qe simbolizohej me "kasketat". Cfare ndodhi?

Ka nje nuance ne rast se i referoheni asaj qe ju thoni dhe ne rast se e marrim te mireqene dhe perdorimin nga ana ime te atij termi. Ka te beje me nje imazh simbolik ne rast se, per shembull, sistemi sovjetik misherohej simbolikisht tek kokoret e anetareve te byrose, te cilat ndryshe nga ato te ruseve, thjesht ishin kokore te shtrenjta dhe qe binin ne sy nga te tjerat. Sistemi komunist shqiptar simbolizohej me borsalinat, te ashtuquajturat kapele republike, te gjithe atyre udheheqesve qe emitoheshin nga aparatciket e sapo dale ne pension, qe deri ne diten e pensionit nuk i perdornin, por menjehere pastaj rendnin ti vinin, qe ishin ose nje atribut udheheqesi, ose nje atribut pensionisti. Ne kete sens republika e kapeleve te republikes ishte ajo qe u kthye ne nje imazh te fiksuar tek secili ne ate kohe dhe qe njekohesisht ne momentin e nderrimit te sistemeve, si nje imazh i PPSH dhe qe e shoqeroi per nje periudhe kohe edhe PS ne sfondin e veprimtarive te saj. Keshtu qe, ne rast se ne i referohemi asaj kohe, besoj se kjo ka qene shprehja e thjeshte dhe e sinqerte te nje realiteti ashtu sikurse ishte ne syte e mi, per sa i takon asaj qe ishte Partia e Punes, sistemi komunist i kapeleve te republikes.

Sa me shume kohe kalon, aq me shume te gjithe ne kuptojme qe ju po beheni me plot kuptimin e fjales, kryetar i PS. Ne fillim u duk nje "martese" e veshtire. Kush ishte "pika" mbi te cilet vendoset "leven e Arkimedit" per ta ndryshuar situaten?

Gjeja qe do konsideroja me te rendesishme ka te beje me perpjekjen time te vazhdueshme per te injektuar ne PS, nje kulture te punes, nje kulture te vetedijes, misionit te gjithsecilit ne funksion te atyre qe i zgjedhin dhe njekohesisht ne funksion te nje publiku te gjere, perpara te cilit ne jemi njerezit qe duhet te degjojme, te angazhohemi dhe te realizojme. Dhe jo njerezit qe zhvillojne jeten e tyre te shkeputur nga realiteti, te shkeputur nga qytetaret dhe qytetaret, te shkeputur nga zgjedhesit dhe zgjedheset, dhe te mbyllur ne kutine e televizorit, apo te mbyllur ne muret dhe sallat e forumeve te PS dhe qe flasin gjera per te cilat njerezit nuk ka asnje interes, ose gjera te cileve njerezve u duken te largeta, ose gjera per te cilat njerezve u duken bajate dhe te perseritura. Ne kete sens une besoj se eshte bere nje pune jo e vogel, por ka akoma per te bere. Po te rendisja dhe nje sere gjerash te tjera, sot do ishin me te vertete shume, duke filluar qe nga ndryshimet ne te gjithe strukturen e partise, reformimi i saj rrenjesor dhe adaptimi i struktures se partise ne funksionin te kesaj deshire dhe ambicie per te futur kulturen e punes dhe te rezultatit, na duhet me patjeter te krijojme nje kulture te rezultatit politik. Politika nuk mund te jete nje moster qe thith ne menyre te pareshtur dhe pa u ngopur energjite e ketij populli, ketij vendi, kohen e njerezve e qe ne fund te dites prodhon rezultate qe jane vertet mizerabel. Ashtu sikunder njerezit qe merren me politik, ata qe ushtrojne funksione te caktuara dhe qe kane mandate te caktuara, duhen patjeter te lidhen me nje kulture te rezultatit konkret. Ne rast se ne ndermarrjen tuaj qe ju drejtoni kerkoni rezultate konkrete nga cdo gazetar, apo gazetare, nga cdo njeri tjeter. Kjo duhet te jete e njejta gje edhe per politiken, per ata qe kane funksione qeverisese ose ne opozite, deputeteve dhe deputeteve, keshilltare dhe keshilltar, qe nuk mund te qendrojne ne funksionet e tyre thjesht dhe vetem sepse dine te sorollaten dhe te sorollatin permes fjaleve.

Pra, sekreti eshte puna?

Mendoj nje vetedije qe po shkon duke u formesuar per nje kulture te re se punes dhe te rezultatit.

Kur ju u zgjodhet ne krye te PS, batuta me e perhapur, qe qarkullonte ne ate kohe, ishte: "As Edi Rama nuk e ndjen PS-ne dhe as PS-ja nuk e ndjen Edi Ramen". Si do i pergjigjeni tani ketyre zerave?

Une u bera kryetar i PS pas nje periudhe te gjate ne te cilen PS ishte mesuar me nje tjeter lider, me nje tjeter stil te drejtimit dhe me nje tjeter menyre te te jetuarit dhe sigurisht qe kjo bashkejetese e re kerkonte edhe kohen e vet dhe mendoj qe sinergjia u arrit shume me shpejt se sa edhe une vete parashihja dhe paraprisja.

Nje tjeter shprehje, nga brenda PS, thote se ju arritet te beheshit kryetar edhe "de facto" i partise pasi Fatos Nano e humbi edhe moralisht betejen e nisur se fundi ne baze, kur mbeshteti publikisht 6 deputetet e PS, qe votuan Bamir Topin, President. A i jepni te drejte ketyre gjerave?

Kjo eshte nje analize qe u takon te tjerave ta bejne. Per mua ka qene nje rrugetim i perditshem dhe nje ecje e perditshme perpara ne drejtim te harmonizimit te ideve dhe te menyres sime te menduarit e te parit te rruges ku duhet te eci PS. Ne funksion te shtjellimit tone, qe nuk eshte thjesht fitorja e zgjedhjeve, nuk eshte te mundin kundershtarin politik ne betejen e ardhshme elektorale, por qe te ndryshojme Shqiperine dhe te mundim ata qe jane armiq real te shqiptareve, qe duhet te jene dhe duhen behen perdite e me shume ne syte dhe ne vetedijen e gjithe socialisteve armiq real te PS, qe jane varferia, papunesia, korrupsioni, injoranca, dhuna ne kete shoqeri qe ka energji te pafundme, por qe mbetet ende e paqeverisur ashtu sic duhet. Ne kete rrugetim ka pasur episode, ka pasur ngjarje edhe dramatike, ka pasur momente edhe shume te veshtira, secila nga keto ka ndihmuar per te formesuar rrugen e re, ka ndihmuar per t'u ndare nga rruga e vjeter dhe nga politika e vjeter e zullumit dhe e krijimit te ekuilibrave te bazuar ne nje loje artificiale forcash brenda per brenda, te cilat krijoheshin dhe rikrijoheshin, grupoheshin dhe rigrupoheshin per te mbrojtur interesa personale ose te pjesshme, dhe per t'i dhene jete nje bashkejetese qe me te vertete ishte nje bashkejetese midis gjerave te ndryshme, le te themi ne kupolen e PS. Por, njekohesisht ishte bashkejetesa e nje kupole qe ishte shkeputur nga themelet, nga njerezit, nga socialistet e thjeshte, nga populli.

Nga se vinte kjo shkeputje?

Ishte nje shkeputje graduale qe u theksua shume fort, vecanerisht ne mandatin e dyte, kur hierarket socialiste e harruan teresisht popullin, i harruan zgjedhesit e tyre, misionin e tyre dhe te PS, e hyne ne nje lufte mes te paeturish per pushtet dhe per influencat e pjesshme ne nje force, e cila ishte forca qe qeveriste vendin dhe bene qe vete qeverisja e vendit te kthehej ne dicka te padurueshme per njerezit, dhe bene qe njerezit ta refuzonin ate.

Pra ju i jepni te drejte mazhorances aktuale kur atehere ajo akuzonte te majten dhe PS per korrupsion?

Une kam qene shume kritik ndaj menyres se si drejtohej dhe se si administrohej pushteti i PS. Por edhe menyres se si ishte e pozicionuar vete PS ne raport me kete pushtet. Keto kritika me shtyne qe te kandidoj per tu bere kryetar i partise ne 2003, i vetedijshem qe ishte e vetmja e menyre per te frenuar rrokullisjen e PS drejt opozites dhe kthimin ne pushtet te nje personazhi i cili, per te mos hyre ne diskutime me te gjata, eshte shembulli i nje lideri politik te paafte per te qeverisur dhe per te administruar. Shembulli i nje lideri politik te paafte per te mbajtur nje raport korrekt me popullin e vet, me zgjedhesit dhe zgjedheset, per shkak edhe te nje kulture te vjeter politike, e cila eshte nje kulture e genjeshtres, nje kulture e mashtrimit te elektoratit, e pervjedhjes se angazhimeve. Pastaj pas kandidimit ishte nje periudhe e tere, deri ne vitin 2005, une bera te gjitha perpjekjet e mia per te nxitur nje reflektim dhe nje ndryshim te kursit qe rezultuan perpjekje te pasuksesshme, sepse kishte ndodhur shkeputja. Forumet e PS, ishin kthyer ne forume ku thjesht dhe vetem viheshin ne skene shfaqet e demokracise se brendshme, por qe ne fakt ishin shfaqe qe rezultonin pa thelb, rezultonin pa efekt mbi cfaredo qofte, ne trajektoren e qeverisjes. Keshtu qe korrupsioni ishte dhe mbetet nje problem i madh dhe asnjehere nuk e kam pare korrupsionin te lidhur me nje force apo nje force tjeter, por te lidhur me nje filozofi teresisht te deshtuar, e cila per 17 vjet ka mbizoteruar ne menyren e te qeverisurit, qe e shikon korrupsionin si dicka eshte jashte vetes dhe si dicka qe mund te luftohet duke rendur pas rasteve te vecanta, dhe duke u marre me persona te vecante, dhe jo si nje fenomen bashkudheton ne kete proces te pafundme tranzicioni, per shkak se shteti nuk eshte ne gjendje te ofroje ate qe ofron korrupsioni. Ne fund te fundit, cfare eshte korrupsioni? Pse nje qytetar jep bakshish? Per te marre nje sherbim te cilin nuk e merr dot ne kohen e duhur dhe ne cilesine e duhur nga shtetit. E pra, lufta kunder korrupsionit, kunder kesaj alternative te paligjshme dhe te teresisht kalbezuese per shoqerine, eshte lufta per te modernizuar shtetin. Sa me i efektshem te jete shteti, sa me te efektshme te jene institucionet dhe sa me i efektshem do te jete sherbimi qe keto institucione i japin qytetaret, aq me i dobet behet korrupsioni, sepse aq me e panevojshme behet per qytetarin qe t'i adresohet rruges alternative te bakshishit, kur shteti, institucioni, i ofron atij rrugen e drejte dhe ligjore, te ndershme, per te marre sherbimin civil. Qytetari e ka te drejte kushtetuese. Keshtu qe, sigurisht qe nje komponent qe e beri te padurueshem pushtetin e socialisteve, per te gjithe ata qe ne vitin 2005 nuk e votuan PS, ishte edhe problemi i korrupsioni. Problemi i korrupsioni eshte edhe nje komponent e rendesishme qe po e ben te padurueshem pushtetin e PD e qe e coi ne koalicion kete opozite kur te jene zgjedhjet e ardhshme. Nuk ka si te ndodhi ndryshe kur lufta ndaj korrupsionit paraqitet si lufta e nje pale te mire kunder nje pale te keqe, e nje Shen Gjergji kunder nje dragoi, apo e nje sherifi kunder nje rrjeti organizatash kriminale qe pastaj jane te perziera te gjitha bashke, duke filluar qe nga pala kundershtuara deri tek emrat e lakuar te krimit te organizuar. Kjo eshte nje corodi e plote qe nuk sjell rezultat, por vetem iluzione dhe zhgenjime.

Pra sipas jush, korrupsioni dhe shkeputja e kupoles drejtuese te PS nga baza, ishin dy nga faktoret kryesore qe cuan partine tuaj ne opozite?

Ishin dy komponent dhe sigurisht qe komponenti kryesore ishte mungesa e rezultateve te deshiruara nga njerezit. Pra me te drejte shqiptaret dhe shqiptaret kerkonin me shume, sepse ata nuk mund te presin pa fund ndaj cilesdo force politike qe premton shume dhe ofron pak, qe ben qe vite te tera te ikin dhe qe distanca mes nesh, dhe Evropes reale, konkrete, ku njerezit jetojne dhe ku njerezit tane shkojne dhe shikojne se si jetojne tjeret, shkojne duke u thelluar dhe jo duke u afruar.

Prandaj keni afruar kete qe ju e quani "politika e re" zoti Rama?

"Politika e re" eshte nje perqasje e re te njerezve te politikes ndaj njerezve dhe ndaj problemeve, dhe pa asnje dyshim qe keta element dhe te gjitha keto analiza dhe konkluzione te bera mbi te keqijat e politikes se vjeter. Pasojat e saj kane vlejtur per t'i dhene jete kesaj perpjekje per te ndertuar nje politike te re, qe fillon qe nga nje marredhenie e re mes zgjedhesve dhe te zgjedhurve, nga nje vetedije e re ndaj te gjithe atyre qe kane nje mandat, se mandati i tyre nuk eshte nje karte krediti per shpenzime dhe perfitime personale, nuk eshte as nje tapi e trasheguar nga trungu familjar dhe as si nje e drejte qe e ben cdo te zgjedhur nje njeri me nje privilegj, apo me potencial privilegjesh te vecanta, por eshte nje njeri me shume. Eshte nje mision qe lidhet drejtperdrejt me ata qe na kane zgjedhur, eshte elementi kryesor i "politikes se re". Nese ne nuk vendosim nje kufi moral ne ate qe perfaqeson nje i zgjidhur apo nje e zgjedhur dhe ne te gjithe trajektoren e sjelljes dhe veprimit te nje te zgjedhuri dhe nje te zgjedhure. Por, e konsiderojme nje te drejte dhe nje liri te secilit dhe te seciles qe te beje cfare te doje, dhe te shkoje deri ne ate akt qe ju e permendet, sic ishte ai i zgjedhjes se Presidentit te Republikes ne ate forme. Atehere ne nuk kemi asnje shans qe te ndertojme nje qeverisje te re, nje perqasje dhe te kemi rezultate te reja ne ndertimin e nje Shqiperie te re.

Kundershtaret tuaj thone qe "politika e re" nuk eshte asgje tjeter vecse nje etikete e bukur, nje ambalazh pa mall, nje gjetje e strategjisteve tuaja te huaj, e cila duhet te perseritet sic e perserisni ju ne cdo tre fjali dhe ne fund njerezve t'i shpelahet truri e t'i mbetet vetem fjale "politike e re" pa esence brenda. Ju si do t'i pergjigjeshit?

Une nuk besoj qe mijera e mijera kilometrat e mia neper Shqiperi, takimet me mijera qytetare e qytetar ne te gjithe Shqiperine, shprehja jo me fjale, por me vepra te nje vullneti te ri, jo vetem individual, por edhe te PS per t'i degjuar keta mijera e mijera njerez, ndertimi i nje procesi, te hartimit te programit tone, per "Shqiperine e re", duke i perfshire keta mijera njerez, vetvetedija se duhet nje program i ri qeverises i cili duhet te ndryshoje rrenjesisht nga menyra se si jane hartuar dhe se si jane formesuar programet qeverisese te ketyre 17 viteve, jane nje etikete pa mall. Perkundrazi, jane produkte te kesaj qe une e quaj "politika e re". Ketu nuk behet fjale per te shpikur gjera te panjohura, ketu behet fjale per te ndertuar nje politike te bazuar ne ato parime, ne ato vlera shume te thjeshta qe prinderit tane te mire na kane transmetuar, perpara se ne vete te zgjedhim nese jemi te majte apo te djathte, nese jemi per kete apo per kete, si e mire edhe si e keqe, e keshtu me radhe. Ato parime dhe vlera te thjeshta te cilat kane te bejne me respektin per tjetrin dhe respekti per tjetrin nuk mund te jete pervecse ne formen e vet me siperore ku behet fjale per respektin qe nje i zgjedhur duhet te kete ndaj zgjedhesve, ne respektin per fjalen e dhene, qe eshte po ashtu pjese e nje menyre te ndertimit te marredhenieve shoqerore qe politika duhet ta misheroje ne respektin per veten.

Parametra kombetar?

Jo, jane parametra moral te cdo shoqerie dhe jane parametra qe cdo prind, cdo familje, te majte dhe te djathte, mundohet t'i percjelle femijes qysh kur femija fillon te kuptoje. Nevoja per te kuptuar se nuk mundet dot te ndertojme dicka te qenesishme dhe solide ne rrugen e ndertimit te Shqiperise, ne rast se vazhdojme te krijojme perpara qytetareve dhe qytetareve, asgje tjeter pervecse shfaqjeve te nje politike e cila nuk bazohet as tek kulture e fjales se dhene, as kultura e rezultatit, por bazohet tek kultura e genjeshtres, tek kultura e spekulimit me cfare behet e tek kultura e shmangies se vazhdueshme te marredhenieve te drejtperdrejta me zgjedhesit dhe zgjedheset. Ceshtja eshte, per mua politika eshte pasion per te ndryshuar, eshte art per te bere te mundshme gjerat qe duken te pamundshme, eshte nje instrument per te sheruar plage shoqerore qe duken te pasherueshme, eshte nje menyre organizmi per te bere te mundur qe njerezit te bashkojne energjite dhe t'i hapin rruge zgjidhjeve te atyre problemeve qe i shqetesojne dhe i mundojne ne perpjekjen per te rritur mireqenien dhe per te permiresuar kushtet e jetes se tyre. Nuk eshte nje spektakel qe zhvillohet ne kutine e televizorit dhe qe prezumon mbajtjen e njerezve lidhur pas kutise se televizorit me episode pas episodesh, ku politika flet per veten, por jo per njerezit, ku politika zhvillohet teresisht e shkeputur nga njerezit dhe nga hallet e tyre, ku ne fund te fundit u sherben nje grusht njerezish pa mundur te kryejne sherbime qe u detyrohet njerezve te tjere. Pra ndryshimi midis "politikes se re" dhe "politikes se vjeter" eshte pikerisht ky. Kur flasim per nje politike te re, flasim per nje politike te standardeve, te vlerave qe politika ka ne te gjitha ato vende ku ajo ka mundur te beje dhe vazhdon te beje sukses.

Pra ju jeni kunder asaj politike qe zbaton parimin e Perandoreve te Romes se lashte, "cirk dhe buke". Por, si duhet ta kuptoje "politiken e re" nje bujk, nje punetor, nje i papune, nje pensionist, nje ish-polic, nje roje i Bashkise se Tiranes...?

Duke filluar qe nga nje gje e thjeshte, qe eshte e drejta per tu degjuar. Ne Shqiperi e drejta per te folur eshte e garantuar dhe kushdo mund te flase cfare te doje. Pyetja nuk eshte se cfare thote bujku, cfare thote i papuni, cfare thote mjeku ne nje ambulance, cfare thote sipermarresi. Pyetja eshte kush e degjon.

Pikerisht...

Kush ka vullnetin per ta gjetur, kush ka pasur deshiren per ta degjuar ne keto 17 vite, njeriun qe flet dhe ka gjera per te thene, por qe nuk ka nje mikrofon, qe nuk ka nje status per te marre ne telefon apo per tu bere i rendesishem per kamerat. Kamerat tuaja nuk mund te shkojne te ndjekin cdo njeri ne te gjithe Shqiperine. Per kete eshte perfaqesimi dhe per kete jane njerezit qe perfaqesojne keta njerez. E pra, "politika e re" qe ne po ndertojme dita dites eshte vullneti per te degjuar keta njerez, ne po i degjojme keta njerez ne te gjithe Shqiperine. "Dialogu me Shqiperine" nuk eshte thjesht ajo qe duket ne televizor, nuk eshte thjesht as ajo qe une bej, kur shkoj ne nje fshat apo ne nje qytet dhe diskutoj me njerez per nje teme apo per nje teme tjeter. "Dialogu me Shqiperine" eshte ajo qe vazhdon me pas. "Dialogu me Shqiperine" jane me shume se 70 tryeza te ngritura ne te gjitha bashkite e vendit, me arsimtare dhe arsimtare, me pedagog, ne aktivitet, ne pension, nxenes, student, pavaresisht nese jane socialiste apo demokrate, ose jane fare pa parti, pavaresisht nese na votojne apo nuk na votojne dhe qe ulen aty, dhe diskutojne mbi ate dokument qe ne e kemi quajtur "Enciklika e arsimit" dhe qe eshte diagnoza e nxjerre nga nje dialog dhe debat publik njemujor, japin mendimet e tyre. PS e organizuar ne te gjitha keto tryeza i mbledh keto mendime dhe nga cdo tryeze vjen nje raport, ku njerezit e mbledhur aty japin idete e tyre se si mund te dilet nga kjo gjendje, cfare duhet bere. Eshte shume e rendesishme qe te degjohet mesuesja e fshatit per tekstet shkollore, sepse eshte ajo qe ne fund te fundit garanton ose jo edukimin e ketyre femijeve. Eshte shume e rendesishme te degjohet mesuesja apo pedagogia ne pension per menyren se si ka funksionuar, se si funksionon dhe se si duhet te funksionoje sistemi. Eshte shume e rendesishme te degjohet prindi. Eshte shume e rendesishme te degjohet kryetari i komunes. Eshte shume e rendesishme te degjohen te gjithe per menyren se si duhet te funksionoje nje sistemi, i cili sot nuk garanton dot aksesin ne shkolle, thjesht aksesin fizik ne shkolle, te nje pjese te konsiderueshme femijesh. Ne nje vend ku une kam pare femije ne nje ish-kolone, duke u nisur drejt shkolles, ne shi, femije qe bejne rruge, dy ore, tre ore, per te arritur ne ate godinen e shkolles. Keto ish-kolona kane femije nga 6-13 vjec, femije qe shkojne ne shkolle, ulen ne nje klase ku ne nje banke behet klasa e pare, ne banken tjeter behet klasa e dyte, ne banken tjeter behet klasa e trete, ne banken tjeter behet klasa e katert. Ose per te degjuar studentet, per te degjuar pedagoget, per menyren se si funksionon nje sistem universitar i kthyer ne nje kolaps te plote. Universitet tona jane kthyer ne kazerma te stermbushura me rekrute, qe vijne si rezultat i asaj qe quhet politika e liberalizimit, por te cileve nuk u garantohet absolutisht ai arsimim qe i pajis ata me ato dije dhe ato instrument qe neser ju garantojne nje vend ne shoqeri permes punes se ndershme, me ate qe kane mesuar. Une here pas here dal naten me taksi ne Tirane, me pelqen shume te degjoj se cfare thone njerezit qe ngasin taksine, pasi jene njerez qe jane ne kontakt me shume qytetar, njerez te cdolloj moshe, te cdolloj profesioni dhe degjojne shume. Dihet qe taksixhinjte ne te gjithe boten jane zedhenesit me interesant te opinionit dhe ne tre udhetimet e fundit une kam pasur nderin te jem ne taksine e nje juristi. Tre juriste. Ne nje vend qe prodhon sasine me te madhe te juristeve per meter katror. Ku shkojne keta njerez? Cfare bejne keta njerez? Cfare u japim ne ketyre njerezve? Pra kemi nje sistem arsimor i cili sot eshte pergjegjes per faktin qe jane rreth 50% e nxenesve qe po rreshqasin ne analfabetizem dhe kur them analfabetizem nuk kam parasysh thjesht sot ne shekullin e 21, ata qe nuk e dine kush eshte a-ja dhe kush eshte zh-ja, por ata te cilet nuk kane asnje lidhje me sistemin e dijes, dhe qe e braktisin shkollen vit pas viti e nuk arrijne dot te bejne arsimin e detyruar. Ne nje sistem ku universiteti prodhon me shume te papune, me shume deshperim, me shume mungese perspektive se sa prodhon ardhmeri dhe perspektive jo vetem per ato njerez, por per te gjithe shoqerine. Mund te vazhdoj pafund me kete tregim dhe mund ta duke thene se "Dialogu me Shqiperine" jane edhe me shume se 300 tryeza ne te gjitha komunat e Shqiperise. Ku ne po ftojme, ku po mblidhen perdite fermere dhe bujq, ka te gjitha fshatrat e komunes, per te diskutuar per problemet e pafundme qe ata kane per token. Si mundet ne sot ne kete shekull dhe ne kete vit, 17 vjet pasi jemi ne liri, te kemi cmime me te arsyeshme ne treg per produktet e konsumit te perditshem, kur ne kemi nje fshat te degraduar ne kushte mesjetare ne kuptimin me te vertete te kesaj fjale. Ku ne kemi nje qytetar sot qe jeton ne fshat, pra nje fshatar, i cili nuk arrin sot te prodhoje buken e perditshme per vetveten dhe jo te prodhoje per qytetin, i cili edhe kur ka prodhim nuk arrin dot ta nxjerri ne treg, i cili konkurrohet ne nje menyre te eger nga produkte qe vijne nga jashte kufijve dhe eshte i vetmi fshatar ne bote, qofte ne sisteme demokratike, qofte ne sisteme kapitaliste, apo qofte edhe ne sisteme diktatoriale, qe nuk ka asnje mbeshtetje nga shteti i tij. Nuk ka asnje bujqesi ne bote qe te jetoje me forcat e vet. Nuk ka asnje fshatar ne bote, pervec fshatarit shqiptar dhe fshatarit boteror te mesjetes, qe gjendet ne kushtet e mungeses se plote te mbeshtetjesh nga shteti. Pyetja nuk eshte vetem se a duhet ta ndihmoje dhe si duhet ta ndihmoje shteti ne teresi. Por pyetja c'duhet bejme ne cdo rajon dhe si mund ta bejme ne kete nese ne nuk dime gjendjen, e cila nuk mund te mesohet as nga dokumentet zyrtar, qe ju i dini shume mire qe ne pergjithesi jane dokumente te mbushur me spekulime dhe me shtremberime te vertetes. Nuk mund te mesohet dot as nga kronikat e televizioneve, sikur gjithe diten televizionet te merren me peizazhet dhe mjerimin e fshatit. Por, mund te mesohen duke degjuar keta njerez, duke i degjuar keta njerez qe prej 17 vitesh bluajne ne mendjen e tyre idete se si mund t'i shpetojne varferise ekstreme dhe se si duhet te mbijetojme, sigurisht qe bluajne ne mendjen e tyre dhe endrra se si mund te jete e ardhmja e tyre me e mire. Njekohesisht pa mbledhur permes ketyre tryezave potenciale, nje potencial ne nje komune nuk eshte i njejti me nje potencial ne nje komune tjeter, apo ne nje rajon ne nje tjeter dhe njekohesisht idete e tyre. Pra, gjendja, potencialet, idete dhe me keto shkojme nga niveli rajonal ne nivelin komunal. Keshtu kemi 12 pamje te qarta per gjendjen potencialet dhe idete nga 12 rajonet e Shqiperise dhe ndertojme nje plan kombetar shume te qarte. Pse? Sepse duhet sikur te mos bejme asgje tjeter, por te evitojme ate qe ndodh sot e gjithe diten, qe ndodh prej 17 vjetesh, qe edhe kur investohet, investohet gabim. Cohet molle ne Divjake. Fshataret e Divjakes ishin lemerisur. Mollet nuk i kishin degjuar as ne perrallat e stergjysherve sepse nuk ishte tentuar te mbillej molle ne Divjake per arsyer nuk eshte vendi per te mbjelle molle, ka te tjera gjera qe mbillen ne Divjake. Megjithate c'kishin bere, kishin mbjelle molle sepse s'kishin rruge tjeter per te mbijetuar. Ose cohen fonde qe jane te medha per buxhetin tone, per te bere kanale vaditese dhe kulluese, dhe nuk mendohet se nga do te vije uji per te vaditur. Pra nuk merret problemi nga zanafilla, por behen disa kanale vaditese te cilat i kam pare me syte e mi, jane sot te mbushura me plehra, sepse nuk ka uje per te vaditur. Dhe nje qytetar ne nje fsha te Korces me tha, "qeveria na e solli rubinetin, por na e vuri ne tavan, kemi rubinet por s'kemi uje, sepse i beri kanalet vaditese, por nuk mendoi per ujembledhesin". Te mos harrojme qe jane 600 vepra ujore te medha, te cilat jane ndertuar ne kohen e regjimit te shkuar dhe qe nuk mund te ndertohen dot sot dhe qe 300 prej tyre po fillojne te shemben. Po njera prej tyre sikur te shembet, eshte e barabarte me nje katastrofe natyrore, sepse jane thatesira te medha dhe sigurisht qe ketu jane plot e perplot me probleme te tjera. Keshtu qe, besoj qe kjo eshte nje politike rrenjesisht e ndryshme nga politika e vjeter e berjes se programeve jo per te qeverisur por per te marre votat, e berjes se programeve jo per te zgjidhur problemet por per te fituar, e berjes se programeve qe te nesermen e fitores hidhen ne kosh sepse nuk mund dot te realizohen. Kjo eshte nje perpjekje qe te bejme nje program qe te jete instrument per te nesermen e fitores. Pra per t'i marre votat e shqiptareve jo duke shkuar dhe duke i treguar se cfare parajse do te ndertojme ne cdo cep te Shqiperise. Por, duke iu thene se cfare mund te bejme dhe per te bere ate qe do t'u themi pikerisht se kemi ne dore kete instrument, i cili te nesermen e fitores i vihet ne tryeze cdo ministri dhe shmang cudira qe jane realisht boterore, si cudirat qe kane ndodhur qe qeverisjen e 17 viteve, ku brenda nje qeverie te se njejtes parti, tre ministra te ndryshem, qe kane zevendesuar njeri-tjetrin. Pra qeveria e se njejtes force politike, tre ministra te ndryshem te se njejtes parti kane bere tre strategji te ndryshme kombetare. Nje strategji prezumohet qe te behet per 20 vjet dhe nje strategji kombetare me vija te trasha e vazhdon edhe e majta edhe e djathta duke ndryshuar ritmet dhe duke ndryshuar taktikat per ta realizuar, por jo duhet ndryshuar teresisht strategjine. Tre strategji te ndryshme. Pse...?!

Gjate turit tuaj "Dialog me Shqiperine" ju perdorni nje truk qe mundohen te manipulojne njerezit dhe ajo eshte qe shkoni atje edhe u thoni: "A e dini pse ju jeni te varfer edhe sot pas 17-18 vitesh demokraci?". Jo, thone ata. Ju pergjigjeni: Sepse deri me sot, programet i kane bere keta" dhe i tregoni ish-ministrat socialist. "Por, me politiken e re, programet do t'i beni ju",- thoni Ju.

Jo nuk eshte tamam keshtu. E para njehere nuk kam treguar me gisht asnjerin. Une e kam thene dhe e perseris, kjo nuk eshte truk eshte e vertete. Qeveria nuk ka pasur ne 17 vjet nje program qeverises, nuk e ka pasur. Une kam pare pjese ne disa qeveri dhe e di shume mire se si jane bere programet ne qeveri.

Si jane bere?

Jane programe te cilat jane bere ose ne momentin kur fillon fushata elektorale, ose ne momentin kur eshte krijuar qeveria dhe na duhet nje program dhe se di a jane bere programet e qeverive ne keto 17 vjet. Ju keni shembullin qe ju, mediat, e kane bere publike te fjalimit te nje Kryeministri qe ishte fotokopje e fjalimit te nje Kryeministri tjeter, jo kryeministra te se njejtes force, por te Sali Berishes qe mbante fjalimin e Fatos Nanon. Nuk eshte se ketu ka ndonje dallim te madh sepse te dy ne fakt jane ane te se njejtes medalje. Por, megjithate jane dy kryeministra dhe dy forca te ndryshme politike edhe kjo eshte bere edhe me program. Programe per te fituar zgjedhjet ose programet per te shkuar ne parlament dhe per te marre votebesimin. Pastaj cdo shoqeri ne 17 vjet ka qene e detyruar te eci ne rrugen improvizimeve dhe pastaj kush me shume apo kush me pak, natyrshem te filloi te degradoje ne arrogance.

Kjo eshte nje akuze e rende!

Kjo eshte e verteta historike e ketyre 17 viteve. Ju jeni deshmitar se sa shume kane improvizuar qeverite tona. Ju jeni deshmitar qe nuk ka pasur asnje qeveri deri me sot, ne 17 vjet, qe ju njerezit e medias nuk e kritikuar, sigurisht jo te tera ne te njejtin nivel, per arrogance. Nje nga arsyet e arrogances, qe une e quaj themelore eshte mungesa e programit dhe e rruges per te arritur objektivin. Tipike ne shprehjen e kesaj arrogance eshte, me thoni nje qeveri qe nuk ka dale nga nje fushate apo nje proces ku eshte premtuar nje perqasje e re dhe nje marredhenie e re me sipermarrjen. Me thoni nje qeveri qe nuk ka dal nga qendrimi kritik ndaj qeverise tjeter per nje arrogance te patolerueshme ndaj sipermarrjes dhe me thoni nje qeveri qe nuk eshte katandisur ne fund te vitit, te nise te tere policet tatimor per te rrjepur, ne menyren shqip te kesaj fjale, sipermarresit per te mbushur buxhetin e shtetit. Kjo ndodh cdo fundviti. Kete e dine sipermarresit shqiptar, kjo ndodh prej 17 vitesh. Pse? Sepse thuhet nga deshira e mire dhe jo thjeshte vetem per te fituar edhe per t'i marre veten, por edhe nga deshira e mire qe ne do ta bejme ndryshe. Ne juve nuk do t'ju trajtojme sic ju trajtojne keto, qe ju nisin tatimoret dhe qe ju shfaqet policia tatimore ne dere si xhandaret e dikurshem, apo si partizanet e dikurshem, ne shtepine e kulakut. Ajo qe ndodh eshte e njejta gje gjithmone, nje improvizim. Eshte bere premtimi pastaj eshte bere improvizimi. Improvizohet tani si ta bejme ndryshe, tentohet te behet ndryshe pa asnje plan, thjesht me disa ide ose me disa improvizimi aty, qe hajde ta bejme keshtu dhe pastaj degradon ne ate grade. E njejta gje me shtypin, e njejta gje me te gjithe sektoret. Atehere ceshtja eshte e thjeshte, na duhet nje instrument qe t'ia japim ne dore te gjithe atyre qe qeverisin dhe t'ju themi "zoteri, ti je ministri i ketij sektori, ti nuk je ketu per te shpikur, por per te ekzekutuar dhe per ta kthyer qeverine ne nje force ekzekutive, jo ne nje laborator programi qe i ben eksperimentet ne kurrizin e popullit dhe qe perfundon pastaj ne kerbac, pasi nuk arrin dot te prodhoje rezultat".

Ju keni thene se do keni nje draft-programi qeverises, ne vjeshte te ketij viti. Ku ndryshon ai nga programet e meparshme te qeverive te PS, apo kesaj qeverie dhe si do te jete ai. Kush do te jete garancia se ky program do te realizohet?

Se pari, i gjithe ky proces besoj se eshte i ndryshem nga cfare eshte bere ne keto 17 vjet. Nje proces te tille nuk e ka bere asnje parti, asnjehere. Se dyti, eshte nje proces qe nuk po behet nje muaj perpara zgjedhjeve, por po behet dy vjet perpara. Pra ne si parti ne opozite dhe si forca kryesore ne vend, po pergatitemi per te qeverisur sot, jo diten kur kemi fituar dhe jemi ulur, gjendemi ne tavolinen e Keshillit te Ministrave dhe te themi nga t'ia fillojme. Jo! Ambicia ime eshte qe te nesermen e fitores ne te kemi nje plan shume te detajuar per cdo ministri. Se treti, me lejoni t'ju them qe rezultatet konkrete te shkruara ne programin tone do te dalin pikerisht atehere kur thate ju, ne fillim te vjeshtes. Ne sot jemi ne procesin e perpunimit te te gjitha te dhenave te mbledhura dhe te ideve qe mbledhim kudo. Garancia per kete eshte serioziteti i ketij procesi, qe eshte ne syte e te gjitheve dhe njekohesisht patjeter eshte edhe angazhimi konkret i atyre qe do ta jetesojne kete program dhe pastaj u takon njerezve qe ta votojne apo te mos e votojne, ta besojne apo te mos e besojne, u takon atyre qe ta votojne. Nuk do te zgjedhin te gjithe Partine Socialiste dhe kete program, do te zgjedhin edhe te tjere. Do te kete njerez qe do te vazhdojne te preferojne qe ne vend te 10 premtimeve tona, te preferojne 100 premtimet e Sali Berishes dhe ne vend se do te degjonin te vertetat tona do te preferojne te vazhdojne te degjojne genjeshtrat e Sali Berishes. Ne vend qe te zgjedhin nje program nga ku e kane te sigurt se ato 10 gjera qe do te thuhen, do te behen dhe madje mund te behen 2 me shume se thuhen, te zgjedhin nje program ku ato 100 gjera qe do te thuhen jo vetem nuk do te behen por do kete edhe 100 gjera te tjera me mbrapa qe do te jene minus. Kjo do te jete zgjedhja e njerezve.

Gjate ketyre 17 vjeteve nje problem tjeter qe kane programet e partive politike apo te qeverive eshte se ata jane te ndryshme nga baza filozofike te partive. Psh, qeveria Berisha pretendon se eshte i qendres se djathte, ka pasur edhe ka nje program i cili eshte thellesisht social, qe do e kishte zili nje parti e qendres majte. Por ne zgjedhje te majtet votohen ne qendrat urbane, ne zonat me te pasura dhe e djathta votohet ne zonat rurale. Pse ndodh e si mund te ndryshoj ky realitet? A ka nje problem ketu?

"Politika e Re" eshte edhe nje perqasje e re ndaj kesaj problematike dhe si shprehje modeste te kesaj perqasje une kam botuar edhe nje liber qe eshte nje platforme politike, e cila sigurisht do te plotesohet dhe do te kthehet ne nje platforme politike zyrtare, te plote. Kjo perqasje e re eshte perqasja e se majtes te shekullit te ri, e te majtes moderne te shekullit te ri. Sipas nesh ideologjite kane vdekur, ndarjet ne nje e majte qe eshte per te varfrit dhe nje e djathte qe eshte per te pasurit. Jane ndarje qe i takojne shekullit te shkuar dhe qe nuk jane me pjese e laboratoreve politik te medhenj te ketij shekulli. Per ne ajo qe ka rendesi eshte rezultati dhe sigurisht e majta e re sot, moderne dhe teresisht e reformuar eshte nje e majte qe ka pa asnje dyshim vlere te sajen solidaritetin, domosdoshmerine per te krijuar nje pabarazi, mundesisht per kedo, por njekohesisht edhe domosdoshmerine per te vleresuar talentin dhe meriten. Gje qe konsiderohej deri ne fund te shekullit te shkuar, nje atribut i te djathtes dhe sic gjejme tek e majta e re nje perqasje jo me ideologjike, por nje perqasje te bazuar ne ideale te vjetra dhe ide te reja. Kete gje e gjejme edhe tek e djathta e sotme moderne. E thene me shume pak fjale eshte qe ne nuk do te bejme nje politike te paefektshme sepse quhet e majte dhe nuk do te refuzojme nje politike te efektshme e cila quhet e djathte. Ne na intereson nje politike e rezultatit. Nese ne nje fushe te caktuar na duhet nje politike qe konsiderohet e djathte, por qe ajo jep rezultatin e nevojshem, do te bejme kete politike. Nese ne nje fushe tjeter do te na duhet nje konsiderohet e majte, por na jep rezultatin e deshiruar dhe thelbi i kesaj eshte ne rast se ne jemi nje force solidare, ne nuk e pranojme solidaritetin jashte efikasitetit. Cfare do te thote kjo? Do te thote qe ne nuk mund aplikojme solidariteti ne dem te efikasitetit. Ne duhet qe skemat e solidaritetit t'i shohim edhe domosdoshmerish si skema efikasiteti. Per shembull, ne nuk mund te aplikojme me skema te ndihmes ekonomike pasive. Pra qe te themi qe zoteria eshte i papune edhe zoteria ploteson te gjitha kushtet per te pasur nje ndihme ekonomike dhe ne zoterise i akordojme 25 mije lek te vjetra, si shprehje te solidaritetit tone. Duke e lene zoterine ne po ate gjendje dhe praktikisht duke e paralizuar ne po ate gjendje edhe pse zoteria mund te jete ne gjendje qe te japi kontribut sepse ka mendje dhe krahe te shendoshe. Ne i themi ketij zoterie jo, pasi ne do te japim me shume se sa nje ndihme ekonomike, por zotrote duhet te japesh edhe ti nje kontribut, sepse kjo ndihme ekonomike eshte solidariteti i shoqerise ndaj teje, te cilin ti duhet ta shperblesh me solidaritet tendin ndaj shoqerise dhe ketu lind skema e integrimit tend permes punes. Pra nese sot ti merr fiks, qe eshte komplet e pamjaftueshme dhe qe ne fakt nuk eshte asgje tjeter vecse konservim i statusit te varferise, ne te ofrojme ypsylon, qe ti te vish dhe te japesh nje kontribut permes punes ne komunitet dhe sigurisht qe ypsuloni eshte 3-4 fishi i x-it. Ne rast se ti sot je per ndihme ekonomike sepse nuk je ne gjendje fizike, sigurisht qe ne do te japim kete ndihme. Por, ne rast se ti sot je per ndihme ekonomike dhe je ne gjendje fizike ne nuk te japim kete ndihme te thjeshte, ne te japim me shume, por presim nga ty te besh me shume se sa te rrish ne karrige dhe ne menyre pasive te marresh ndihmen ekonomike dhe po keshtu ne tere kete sektor. Po keshtu mendojne se sistemi yne universitar nuk eshte nje sistem i barazimit te mundesive. Sistemi yne universitar eshte nje sistem i parazitise, "ultrakomunist" ne kuptimin e kolektivizimit, por jo as ne kuptimin e ofertes qe kishte sistemi komunist per sa i perket mundesive qe ofronte dhe eshte nje sistem qe i kthen tamam si nje ushtar ne kazerme. Nderkohe qe ne mendojme qe duhet ndertuar nje skeme teresisht tjeter ku gjerat duhet te jene shume me mire te ndara, pa hyre ne gjera konkrete, do doja te thosha se ne do ta ndryshojme teresisht skemen e sistemit arsimor universitar, duke pasur kete princip, jo solidaritet pa efikasitet. Nje solidaritet pa efikasitet prodhon barazitizem dhe parazitizem, por ne nje solidaritet me efikasitet qe prodhon kushte per mundesine te barabarta.

Nga e menyra e sqarimit te gjate qe ju i bete dhe shtjellimit te gjate qe i bete konceptit tuaj te programit e partive politike ne demokraci dhe ne shekullin e 21. Pra ju me pak fjale po thoni qe jeni jo per koncepte te vjetra, parti e majte, programe te majta, parti e djathte programe te djathta. Por, jeni per programe te mira apo te keqija, per parti te mira apo te keqija, te cilat do t'i zbatojne ato?

Sigurisht qe ka dallim demokrateve dhe republikaneve ne Amerike. Ka dallim midis socialdemokrateve dhe kristiandemokrateve ne Gjermani. Por, sot ata jane ne nje qeveri koalicioni dhe sot ata po zbatoj nje program i cili po jep rezultate dhe i cili eshte nje program i mbeshtetur nga te dyja palet. Cfare eshte ky program? Ky eshte nje program i mire, ky nuk eshte nje program ky ndahet me thike e majta me te djathten. Ky eshte nje program i cili synon qe ne cdo sektor te beje ato injeksione qe i japin nje rritje ne drejtimin e parapelqyer te atij sektori. Ne Shqiperi kjo eshte akoma me evidente, ne kuptimin ku ne Shqiperi jemi akoma ne kohen ku na duhen reforma radikale. Ne rast se ne ato vende eshte arritur nje nivel dhe reformat jane reforma qe jane si te thuash mekanizma te persosjes se mekanizmave ekzistues. Ne Shqiperi ne na duhen reforma radikale per t'i zhbere nje sere mekanizmash ekzistues, qe jane ne fakt amalgama te sistemit te vjeter komunist, ne nje sistem komunist ne nje sistem kapitalist te parregullt.

Pertej kesaj qe thate, a ka nje filozofi apo nje teori politike konkrete qe ju frymezon ju si lider i te majtes shqiptare sot?

Eshte kjo qe une sapo thashe. Eshte filozofia e rezultatit, kultura e punes dhe e rezultatit, ne funksion te disa idealeve dhe disa ideve te reja. Keshtu qe, idealet jane te vjetra, idete jane te reja per t'i bere te mundura rruget drejt ketyre idealeve. Ne fund te fundit idealet jane qe mbeten ne nivelin utopise. Me kujtohet nje pasazh i mrekullueshem mbi njeriun qe shpjegonte c'eshte utopia, duke treguar si horizonti qe aq sa i afrohesh, aq largohesh dhe tjetri e pyet se per cfare i duhej utopia, i duhej per te ecur.

Meqe jemi tek ndarjet i majte dhe i djathte, per t'i vene nje kapak ketij diskutimit. Do te doja me pak fjale te thoshit si e perceptoni, si e vizatoni ju spektrin politik shqiptar, partite politike, si i i vendosni ju ne nje drejtez nga e majte ne djathte? Pra ku qendron PS dhe PD, nga pikepamja praktike, jo nga vetedeklaruarit...

Ne radhe te pare njehere a kemi nje Shqiperi, parti te mirefillta politike, ne kuptimin evropian, amerikan dhe ne sensin e nje mekanizmi demokratik funksional ne te gjithe territorin e vendit dhe ne te gjithe spektrin shoqeror. Une mendoj se ne jemi larg te pasurit parti te mirefillta te natyres demokratike evropiane apo amerikane, qe jane te ndryshme ne strukture, por qe jane te ngjashme ne faktin qe jane organizata te hapura, jane hapesira pjesemarrjeje, gjitheperfshirjeje dhe vullnetarizmi. Jane mekanizma qe percaktojne raporte te qarta mes te zgjedhurve dhe zgjedhesve, ne nuk kemi parti te tilla ende ne Shqiperi. Partite tona jane ende struktura klanore te cilat funksionojne ne menyre te izoluar, te cilat edhe kur shtrihen ne terren per te realizuar procesin e domosdoshem te zgjedhjeve, nuk bazohemi tek rrjeti i vullnetarizmit qytetar dhe shoqeror, por bazohen pikerisht tek te tjera struktura klanore. Ky eshte nje problem esencial qe prodhon nje sere prej te keqijave qe ka pastaj qeverisja apo parlamenti i vendit. Po te shikoni se cfare po ndodh sot ne SHBA ne fushaten e mrekullueshme qe po behet atje, ajo qe eshte e mrekullueshme eshte menyra se si qindra dhe mijera njerez, te reja e te rinj, te moshuar, perfshihen ne fushaten e kandidatit ne menyre vullnetare. Eshte e jashtezakonshme te shikosh se si ne mes te debores, me ore te tera, gra e burra, vendosen si guret kilometrik ne te gjithe territorin e shtetit ku votohet, me pankarta per te treguar perkatesine e tyre dhe per te ftuar njerezit qe te votojne, keta jane te gjithe vullnetar. Nuk jane vullnetaret e fushatave tona qe jane grupet steriotipe te vajzave dhe djemve te veshur me bluza me kapele qe dalin prapa kandidatit dhe qe e vrapojne sapo mbyllet koncerti, apo mitingu. Jane qindra e mijera njerez, miliona njerez, qe perfshihen ne kete proces ne menyre vullnetar. Pse? Sepse eshte menyra, jo vetem ne Amerike, por edhe ne vende te tjera Evropiane, kur ndodh ai moment i shtrirjes se struktures ne te gjithe territorin per votime. Epo keshtu eshte kur fjala per programe, keshtu eshte fjala kur behet fjale per debate te medha. Pra reformimi i partive tona dhe ndarja radikale me kete sistem te ndertimit dhe te funksionimit te partive tona sot eshte pjese e asaj qe une e quaj politika e re dhe qe ka te beje ne fakt me nje domosdoshmeri qe eshte pertej politikes se re te Partise Socialiste.

Eshte tjeter gje ta shpjegosh bukur realitetin, por eshte tjeter gje ta ndryshosh ate. Ju konkretisht cfare keni bere per ta ndryshuar kete realitet brenda PS?

Nuk eshte Partia Socialiste ajo qe ishte perpara dy vjetesh e gjysme, eshte nje parti shume e ndryshme dhe nje parti shume e ndryshme nuk do te thote nje parti ku ne vend te disa njerezve jane disa njerez te tjere, por nje parti ku ata njerez dhe te tjere njerez se bashku i japin jete nje menyre te re organizmi dhe nje menyre te re bashkejetese brenda partise. Por, ka shume akoma per te bere. Une e perseris ne publik dhe ju e shikoni te perseritur, per arsye te profesionit qe keni me shume se te te tjeret, ne ekran ate thirrjen time te vazhdueshme qe ta kthejme partine ne instrument te cilesdo dhe cilitdo qytetari qe do te ndryshoje jeten e tij dhe te familjes se tij, dhe te komunitetit te tij. Kthimi i partise ne instrument do te thote qe ne duhet te kuptojme te gjithe dhe kete t'jua perseris shume me teper bashkepunetoreve te mi, ua perseris shume me teper njerezve qe kane detyra ne Partine Socialiste. Te thote qe partia nuk eshte qellim, Partia e Punes ishte nje qellim, partite tona jane qellime. Ne nuk jemi bashke ne parti per partine, ne jemi bashke ne parti per Shqiperine, ne jemi bashke ne parti per qytetin dhe fshatin tone, ne jemi bashke ne parti per familjen tone dhe jeten tone, ne nuk jemi bashke per partine. Partia nuk eshte mbi te gjitha, partia eshte ne sherbim te te gjitheve dhe kthimi i partise ne instrument do te thote njekohesisht shkrirje e kufijve midis partise dhe shoqerise. Ne kemi parti qe jetojne ne vete, ne kemi ende sot ne shekullin e 21-te, 17 vjet pas rrezimit te komunizmit parti qe jetojne ne vete, te mbyllura, mbledhje partie, forum partie. Jo, ne duhet te shkojme drejt partise si pjese e shoqerise, drejt partise si nje hapesire, ku ti njeriu qe s'ke lidhje me kete parti dhe je i interesuar te thuash dicka, ne nje debat qe kjo parti zhvillon per nje ceshtje qe te intereson, jo vetem te mund ta thuash. Por, te ndiesh qe eshte respektuar dhe e degjuar, pastaj te vazhdosh jeten tende, rrugen tende. Kjo menyre do te thote qe ne te thyejme berthamen klanore qe i mban, ne menyre te dukshme apo te dukshme, por ajo e padukshmja eshte shume e forte se ajo e dukshmja. Partite tona gjalle edhe ne kembe, jo vetem ne shkalle kombetare, vecanerisht ne nivelin vendor, ne vecanerisht ne lokalitete, vecanerisht ne nivelin e asaj qe quhet organizata e partise, ku ka ende mendesi te tilla qe dominojne. Une ua perseris ne pafundesi te gjithe drejtuesve te Partise Socialisteve, tryezat tona duhet te dialogut duhet te jene tryeze pertej kufijve te partise. Mendimi i anetarit te partise per ceshtjen e arsimit, bujqesise, shendetit, nuk ka absolutisht asnje gje me te vecante se sa mendimi i cilit do qytetari, thjesht per faktin se ky eshte anetar partie dhe ai nuk eshte anetar partie. Keto duhet te marrin fund nese duam te furnizojme qeverisjen e vendit me energji pozitive qe vijne nga shoqeria dhe njekohesisht i japin partise fytyren e shoqerise, jo ti japin shoqerise fytyren e partise.

Ju e thate qe partia eshte nje mjet per arritjen e qellimit. Kush eshte qellimi, kush eshte ambicia juaj finale ne politike?

E thene ne menyre shume te thjeshte. Une u bera kryetari i Bashkise se Tiranes, qellimi im ishte te ndryshoja Tiranen. Kur une u bera kryetar i PS, qellimi im ishte te ndryshoja Shqiperine. Qe do te thote te jepja kontributin tim per te ndryshuar Shqiperine.

Shpresoj qe t'ia arrini aq sa te pakten ia keni arritur per bashkine. Por nuk ka vetem qellime ne politike, ashtu si ne jete, ka edhe endrra. Kush eshte ajo?

Une e kam te njehsuar, endrra ime eshte qellimi im.

Do te doja tani te citoj nje pjese te Baladyr, politikan i njohur, nga nje liber qe jua pashe ne frengjisht ne tavolinen tuaj. Citoj: "Per politikanin asgje nuk eshte pa interes. Nese kerkon te fitoje ai duhet te jete i vecante. I vetem, dmth, i ndryshem. Ti shpetoje te pergjithshmes. Eshte nevoje per politikanin. Po ashtu eshte edhe nje mallkim. I vetem nen izolimin e egoizmit te tij. Nuk i beson tjeterkujt pervec vetes." Eshte e vertete edhe per ju kjo z.Rama?

Une nuk jam politikan. Une jam nje qytetar i angazhuar, jam nje njeri qe i besoj politikes si instrument, per t'i ndryshuar gjerat, qe ndjej qe kam nje fuqi te brendshme e cila mund te materializohet permes praktikes ne ndryshime konkrete te prekshme ne realitetin ku une jetoj. Politika per mua eshte nje instrument dhe une nuk enderroj ose te parashoh qe jeta ime ne politike te kthehet ne nje karriere e cila te mbyllet ne nje moshe te kaluar si deputet apo si senator, ku ta di une, si ndonje kryetar nderi, nuk e shoh fare keshtu. Une e shoh jeten time ne politike si nje periudhe te jetes sime te ciles une i jam dedikuar teresisht projektit te ndryshimit, te qytetit tim te lindjes dhe te atdheut tim. Kam vene re me keqardhje qe ka pasur edhe shkrues apo komentatore qe jane skandalizuar nga ky afirmim i imi qe une nuk jam politikan, une nuk jam politikan dhe kjo eshte e vertete. Une e kam bezdi dhe e refuzoj ne menyre te vazhdueshme, aq sa mundem, ate pjese te politikes qe ka te bere me kthimin e saj ne profesion. Per mua politika eshte pasion.

Ne fakt edhe ketu ne kete pergjigje une kam pare nje perqasje populiste tuajen, per shkak te neverise qe qytetaret kane nga fjala politike dhe nga emri politikan...

Eshte e drejta juaj dhe une nuk mund ta kontestoj kete drejte per ta lexuar kete qe une them si nje truk, por edhe kjo tek ju vjen si pasoje e neverise qe ju keni per politiken dhe mungeses se besimit qe ju keni, jo pa shkak, se mund te kete njerez qe merrem me politike dhe se prape se prape nuk i jane dorezuar ligesive te politikes, qe jane ligesi qe jane shume te ngjashme me ato qe pershkruan ish-kryeministri i Frances qe ju cituat.

Ju thate qe qellimi dhe endrra juaj eshte qe ne momentin qe ju u bete kryetar i PS te ndryshoni Shqiperine. Qe te realizohet kjo ju duhet te arrini te fitoni zgjedhjet dhe te jeni kryetar i mazhorances qeverisese, ose kryeminister i vendit. A jeni i gatshem? A ndiheni i plotesuar brenda vetes suaj per nje moment te tille?

Qe do t'ju rrefehesha ne kushte kaq te papershtatshme sepse normalisht rrefimi nuk behet me prozhektor dhe me kamera. Une do te thosha qe ndjej kudo ku shkoj qe nje shprese e re ka lindur ne Shqiperi, nje shprese rritet perdite ne zemrat dhe mendjet e qindra mijera shqiptareve dhe shqiptareve. E ndjej kete gje. Po te vini ne takimet qe une bej ne te gjithe Shqiperine, mund ta kuptoni kete qe une po u them. Tani shprese e re qe po lind per mundesine qe ky vend te behet sepse vertet ne Shqiperi eshte rrenjosur prej kohesh nje pesimizem qe eshte lexueshem per te ardhmen e ketij vendi. Sic ishte dikur neper kioskat e Tiranes lajtmotiv qe ky qytet nuk behet me, eshte neper fshatrat e Shqiperise lajtmotiv qe ky vend nuk behet dot dhe sikunder filloi te lindte mbi rrenojat e kioskave te Tiranes shpresat se ky qytet mund te beje, ka filluar te lind mbi rrenojat e politikes se vjeter shpresat se ky vend mund te behet. Dhe une, ketu vjen pjesa e rrefimit, kur e lexoj kete shprese ne momente te caktuara, qe shfaqet shume fort ne gjera qe thone njerez te cilet jane ne kufijte e mbijeteses, apo kur degjoj fjalime qe jane te paperseritshme, se jane shume te thjeshta por jane edhe shume te bukura, te njerezve nga me te papriturit. Per kete shprese une e pyes veten qe a jam une ne gjendje qe te jem ne lartesine e kesaj shprese.

Dhe kush eshte pergjigja?

Dhe kjo nuk eshte nje pyetje te ciles mund t'i japesh nje pergjigje sic mund t'ua japi cdo politikan profesionist. Per te cilin qellimi justifikon mjetin dhe endrra fsheh qellimin. Por eshte nje pergjigje te cilen une perpiqem ta jap si nje qytetar qe deshiron te mbetet nje qytetar i denje edhe pasi te kete ushtruar te gjitha funksionet e tij ne politike. Dhe pergjigja ime eshte pergjigja qe une i dhashe perpara disa ditesh nje qytetari qe me beri kete pyetje qe po me beni ju, ne nje debat me "Dialogun me Shqiperine". Ajo qe une mund te bej eshte vetem qe te premtoj ate qe do te bej dhe do te bej gjithcka qe do te premtoj. Ne rast se nuk do te jem ne gjendje te premtoj aq shume sa te te bind per te me votuar, ti nuk duhet te me votosh dhe une do te ndihem i lehtesuar sepse nuk do te jem i detyruar te permbush nje pritshmeri qe eshte me e madhe se sa mundesite reale qe une shoh. Keshtu e shoh une kete pune.

Ju keni pervoje ne punet publike si Kryetar i Bashkise se Tiranes, per gjelberimin, per zgjerimin e rrugeve, per ndertimin e ndonje ure apo lulishteje. Por kritiket tuaj thone qe s'jeni gati te behni kryeminister, apo te udhehiqni mazhorancen qeverise. Ata shohin tek ju mangesi ne njohjen e problemeve te tilla te rendesishme, si ceshtjet e Kosoves, diplomacise, te sigurise kombetare etj. Si do t'i pergjigjeni?

Besoj se ju jeni tek "deshmitaret e vjeter" sepse jeni akoma i ri, por jeni deshmitar qe diten e pare te zhvillimeve te lira dhe demokratike ne Shqiperi dhe si deshmitar qe i ka ndjekur te gjitha keto zhvillime. Mund te deshmoni edhe qe per asnjeren nga detyrat qe une kam marre nuk kane munguar kritiket zelarte qe kane thene se ky njeri eshte i gjate, por nuk mund te kerceje aq larte sa te kapi keto maja qe ne parashohim per detyren ku ai eshte ngarkuar. S'ka pasur asnje detyre te tille dhe kjo e ben thjesht pergjigjen time, por une nuk dua ta mbyll kaq thjeshte. Une dua te them qe une nuk di te bej pune publike, qe une nuk di te bej as parqe. Ne kuptimin e thjeshte te fjales. Ajo qe une di te bej, natyrisht te motivoj ata qe dine t'i bejne keto gjera, qe te hyjne sebashku me mua ne nje aventure qe i kalon kufijte e orarit zyrtar, qe i kalon kufijte e marredhenieve te zakonshme, qe i kalon kufijte e objektiva te zakonshem dhe sebashku me mua te bejne te mundura gjera qe duken te pamundura. Kete une di ta bej dhe kete kur di ta besh si drejtor i nje ndermarrje, si kryetari i nje bashkie, cfaredoqofte une di ta bej. Kete une di ta bej. Keshtu qe, aq me teper pastaj nuk me duket se ne pikepamjet politike te jashtme apo qendrimet per Kosoves, per Ballkanin apo ku di une se per ke, une kam lene ndonje rast per te thene se nuk di te bej kete apo ate. Pse? Jo sepse une di t'i bej te gjitha, por sepse une pyes, degjoj dhe di te vleresoj ate gje qe duhet degjuar dhe duhet thene. Ju jeni ne zyren time, aty eshte nje tryeze ku merren te gjitha vendimet, qe kurse kjo zyre eshte ndertuar dhe asnjehere keto vendime nuk merren kur ne ato karrige mungon qofte edhe nje njeri. Pra jane karrige qe ulen te gjithe drejtuesit kryesor te bashkise.

Pra ju po thoni se dini te beni edhe kryeministrin e Shqiperise?

Une mendoj qe pergjegjesia per te drejtuar PS eshte nje pergjegjesi e cila lidhet me pergjegjesine per te bere cdo detyre qe eshte pjese e ketij misioni dhe eshte pjese e kesaj endrre. Keshtu qe, kjo detyre qe ju permendni nuk eshte jashte.

Pra ju jeni gati te jeni kryeminister i Shqiperise.

Tani qe une ta them kete dhe qe neser te gjitha gazetat, titulli te jete "Edi Rama: Une jam gati te jem...". Une kete nuk do ta bej sepse ju e keni vene re dhe nuk do te pertoj asnjehere qe ta ribej qarte qe une nuk e ushqej telenovelen e cila eshte pjese e menyres te jetuarit te shume njerezve qe duhet te shesin neser dhe gazeta, dhe qe do rendnin pas kesaj pergjigje dhe qe do te kthehej kjo ne nje histori per te bere nje diskutim qe nuk eshte koha per ta bere. Qellimi im sot eshte i qarte, te ndertojme nje program i cili te jete nje instrument qe i hapi rrugen ndryshimit real, rrenjesor, solid, te puneve te vendit tone.

Gjithsesi pergjigja ishte shume e sakte dhe e qarte. Ndoshta eshte pak pyetje stereotipe, por ke konsideroni si nje arritjen tuaj me te madhe ne politike deri tani?

Te thashe qe nuk jam bere politikan.

Po deshtimin me te madh?

Deshtimin me te madh, nuk di kush eshte deshtimi me i madh. Padyshim qe ne kete rruge qe tani mund te quhet relativisht e gjate kam bere edhe une gabimet e mia te cilat vlejne, ne radhe te pare per te mos i perseritur dhe sigurisht edhe per te nxjerre mesime, per t'i bere gjerat me mire. Nje gabim qe e kam pas bere dikur dhe qe nuk e bej me eshte qe te mos mendohem ne nje njesi kohe te caktuar pasi jam konsultuar me te gjithe. Kete nuk e bej me. Pra gjithmone kam nje mendim, te bej nje konsultim dhe perseri kam nje reflektim perpara se sa te marr nje vendim.

Pra kjo quhet pjekuri, maturi politik.

Per ata qe duan te me shohin me nje sy pozitiv quhet nje maturim politik. Per dike tjeter mund te quhet shume mire nje "plakje e embel". "Plakja e embel" eshte kjo qe me me shume embelsi ju e thoni "rinia e pleqerise".

Ju thate qe arritja juaj me e madhe eshte se s'jeni bere politikan. Dhe keni paguar nje cmim per kete. Cmimin e nje ritmi, e nje jete te tmerrshme sepse u eshte dashur te menaxhoni shume pune, te drejtoni, t'i paraprini, te merrni vendime, t'i zbatoni etj. Dhe nepermend menjehere me vjen Rama "rebel i dikurshem" dhe Rama qe tani me duket nje i "burgosur social".

Cmimi paguhet ne fund, keshtu qe me siguri ka nje cmim per te paguar. Por, une preferoj qe llogarite t'i bej ne fund kur kjo periudhe e jetes sime te mbyllet dhe kur nje periudhe tjeter te filloi. Une ua thashe qe une nuk deshiroj ta mbyll jeten kudoqofte kjo mbyllje si deputet apo senator, apo si figure qe edhe pse duhet te beje ato qokat e fundit ne kete jete, vazhdon te merret me politike. Une nuk mendoj keshtu. Keshtu qe, mendoj qe do te kete nje periudhe te jete ku do te jete e mundur per t'i bere me qetesi llogarite dhe per te percaktuar cmimin, dhe ku ne te dy sebashku do te qendrojme me nje kafe perpara dhe do te marrim neper goje me shpoti "politiken e vjeter" qe eshte kjo e reja qe ne kemi sot.

Po perse e paguani faktikisht kete cmim kur sipas nje thenie te vjeter te Nastradinit, "pas perpjetes vjen tatepjeta". Pra kur dikur do te vije edhe kjo renie kur ne te dy ta pime kete kafen?

E paguaj kete cmim sepse une jetoj me kete enderr dhe kjo enderr eshte shume e bukur per te mos u ndjekur, shume terheqese per tu terhequr, shume e domosdoshme per te mos u kthyer ne nje enderr qe mund te mohohet. Keshtu qe, e bej kete me pasion dhe gjerat qe behen me pasion nuk lodhin gjate kohes qe behen, lodhjen e ndjen prapa.

A ka pasur ndonje moment ku qofte edhe me veten tuaj keni thene mjaft?

Jo, asnjehere. Ka pasur momente te veshtira, por nuk ka pasur asnjehere nje moment qe une te jem penduar per te gjitha energjite dhe kohen e shpenzuar pa gjume. S'ka pasur asnje moment kur une te jem thyer apo te kem menduar se kjo enderr eshte e parealizueshme. Per kete arsye qe une vazhdoj te bej kete qe bej, asnjehere.

A ndodh edhe ne politike si ne thenien e vjeter qe per te hyre ne valle paguam nje dhe per te dale paguajme 100 dhe nuk del dot. C'ndodh ne vorbull?

Une s'kam bere asnjehere perpjekje per te dale nga vallja, per ta kuptuar se cfare ndjen dhe sa e veshtire eshte.

A e keni menduar ndonjehere kufirin kur do te terhiqeni?

Jo jo. Kam menduar vetem ate qe thashe, apo sapo thashe pak me pare, duke mos qene une nje politikan dhe asnje njeri qe do te deshire qe politika do te jete profesioni im deri ne fund te jetes. Kam deshire te besoj dhe te shpresoj qe do te kete periudha te tjera ne jeten time.