Lubonja: Rinia ime e mbyllur ne burg

Publicisti i njohur, Fatos Lubonja, ne nje interviste per gazetarin Blendi Fevziu, ne emisionin “Opinion”, te Tv Klan, rrefen me detaje jeten e tij mes kalvarit pafund te perballjes me analet policore dhe qelite e tyre. Ndalet te rinia e kaluar ne burg, duke theksuar se te kaluarit e burgut ne rini, “ka dy ane, te miren edhe te keqen”. Dhe tregon si ne izolim, ishte hapur fjala qe Sherif Merdani kishte vrare veten.

E veshtire gjithmone per te folur per jeten, zoti Lubonja?

Padyshim, aq me teper nuk ka ardhur fundi akoma per te bere biografine.

Gjithsesi, ato ulje e ngritje kane ekzistuar, madje te forta ne jeten tuaj?

Po, disa. Nje ulje-ngritje e madhe ka qene burgu.

Sa vite keni kaluar ne burg?

Kam kaluar ne burg, qe nga viti 1974 deri ne 1991, 17 vjet.

Ne cilat burgje?

Duke filluar nga Tirana, te hetuesia, “Burgu i Tiranes”, qe quhet, pastaj kam kaluar ne Spac, Ballsh, Qafe Bar, perseri Spac, Burrel, Kosove e Madhe.

Kur e mendon sot te duket thuajse e pamundur qe nje njeri te kete 1/3 e jetes se tij ne burg...

Eshte 1/3 dhe eshte pjesa me vitale e njeriut.

Ne c’moshe keni hyre ne burg?

Nga 23 vjec deri ne 40 vjec.

Absolutisht eshte pjesa kur nje njeri jep maksimumin per te vene bazen e karrieres se tij, apo jo?

Per te gjitha. Por, njekohesisht... nganjehere kur me pyesin se cfare te ka bere te mbijetosh, nje nga pergjigjet kryesore qe jap eshte: rinia, energjia e rinise. Njeriu ne ate moshe ka shume energji - edhe per te shtyre vagone, per t’i rezistuar vuajtjes, te ftohtit, torturave e te tjera me radhe. Ka dy ane, te miren edhe te keqen, te kaluarit e burgut ne rini.

Cila eshte psikoza e pare qe te kapi ne burg? A mendoje se je mbyllur aty dhe nuk do te dalesh kurre, apo shpresa per t’u liruar mbetet gjithmone prezent?

Kam shkruar parathenien e nje libri tim me tregime burgu, qe e kam quajtur “Neuroza e ujkut”.

Qe do te thote?

Disa dite perpara se te arrestohesha, me qelloi te shihja ne nje televizion italian, ne ate kohe, nje dokumentar mbi semundjet e kafsheve, qe jetojne ne parqet zoologjike. Ajo qe me beri pershtypje ishte se shume kafshe, kur transportoheshin nga Afrika per ne Evrope, per shembull gjirafat, ngordhnin ngaqe nuk e duronin dot ndryshimin e menjehershem te kushteve te jetes. Pastaj erdhi nje moment kur u pershkrua ujku, dhe folesi, duke treguar ecejaket e vazhdueshme te ujkut ne kafaz, tha: shikoni ujkun ne kafaz se si sillet verdalle rreze hekurave, kjo eshte simptome e semundjes se izolimit, e neurozes se ujkut. Tani - vazhdoi - jane bere parqe te medha zoologjike, por ujku eshte nje kafshe qe ka nje energji te jashtezakonshme, qe ben deri ne 200 kilometra ne dite, prandaj edhe ne keto siperfaqe te hapura parqesh zoologjike, ujku prape sillet verdalle, nuk e ka ate lirine e pyllit. Kater dite me mbrapa, e shoh veten te hapen dyert e burgut, ne biruce, permbys. Eshte nje nga momentet me te veshtira kur te marrin nga liria dhe te hapin deren e burgut, te bejne kontrollin banal dhe pastaj te rrasin ne nje biruce te erret, te vogel; i vetmuar.

Sa e madhe ishte?

Birucat atehere kane qene afersisht 2 metra me 2, ndoshta edhe pak me te medha, ose me te vogla. Pasi mbeta nje ore apo dy i traumatizuar, e pashe veten qe u ngrita ne kembe dhe fillova instinktivisht te beja ecejake pafund ne biruce dhe m’u kujtua neuroza e ujkut. Ky eshte nje moment i paharrueshem, e gjithe jeta e burgut sikur permblidhet ne kete moment. Pastaj, kur shkova ne Spac, nuk harrohet kontakti i pare, impresioni i pare, kur pashe bashkevuajtesit. Vinte autoburgu, dilje, zbrisje, beje nje kontroll dhe pastaj beje disa hapa dhe shikoje te burgosur, qe ishin duke bere xhiro poshte ne fushen e volejbollit; “fusha” i thoshin te burgosurit. Te fusha benin te gjithe ecejake pa fund, si ne nje neuroze kolektive. Dhe une u futa tek ajo neuroze. M’u kujtua filmi “Goja”, kur piktorin e cojne ne cmendine: njerez me kapuca dhe me disa rroba ngjyra-ngjyra, qe silleshin verdalle. Megjithate, kur u afrohesh, shikon fytyra njerezore, sy qe te shikojne, qe te buzeqeshin.

Qofte edhe njerez te njohur?

Edhe njerez te njohur.

A qellonte qe kur ishit midis kesaj vorbulle apo ne momentin e pare qe pate kete vorbull te burgosurish, me kapuc, me xhupa te trashe, qe vinin rrotull ketij burgu. A ju dukej sikur nuk i takonit ketij grupi, sikur ishit rastesisht aty?

Njeriu ka nje dualizem ne raport me keta njerez dhe me kete realitet e rrobe. Me nje ane nuk e pranon ate rrobe, s’eshte rroba ime, thote, pavaresisht qe e mbaj mbi supe, po nuk eshte rroba ime, eshte nje rrobe e perkohshme. Nga ana tjeter, eshte rroba qe e ka veshur dhe qe e mbron nga te ftohtit, madje ai ka edhe merak, nganjehere, qe ajo t’i shkoje, t’i rrije mire. Njekohesisht pra, njeriu ka aftesine per t’iu adoptuar nje realiteti, por edhe ta refuzoje ate realitet: s’eshte i imi, do te iki nga ky realitet i mbrapshte. Ky dualizem, te shoqeron gjate te gjithe jetes ne burg.

Per 17 vite ju ka shoqeruar edhe ju?

Po, besoj se gjate 17 vjetesh gjeja me kryesore per mua ka qene te gjej nje ekuiliber midis adoptimit dhe refuzimit, pasi adoptimi eshte i domosdoshem, pasi do te shkosh te punosh ne miniere. Kujtoj se kur me futen per here te pare, me futen ne nje front, ku ishte Sherif Merdani, kengetari i famshem, minator i grupit.

E njihnit me pare?

E njihja si emer, jo se e kisha takuar.

Dhe e gjetet aty, pasi nuk e dinit qe do ta gjenit aty...

Jo, nuk e dija. Madje, ishte hapur fjala qe Sherif Merdani kishte vrare veten ne burg. Une, perpara se te vija ne burg, duke biseduar me disa shoke, pasi kishim marre vesh qe ishte denuar me 10-12 vjet e kishte vrare veten thame: po mire ka bere qe ka vrare veten, ku kalohen 12 vite ne burg. Ishte hapur ky mit, nuk e di kush e hapte, e hapte Sigurimi per te trembur te tjeret apo... Kur e gjeta atje Sherifin pastaj, ishte me shume energji dhe absolutisht me mendimin se mund te vritej vetja; kjo edhe per veten time.

Ne liri kishit menduar vetevrasje, atje ku ishit izoluar jo?

Po ne liri, aty jo, instinkti i jetes eshte shume i forte...

Eshte me i forte instinkt i jetes ne burg sesa jashte?

Besoj se vitalizohet shume, aktivizohet shume; shpresa dhe instinkti i jetes marrin dimensione shume te forta; sikur trupi prodhon me shume adrenaline per t’i mbijetuar atij realiteti.

Por e kisha fjalen tek adoptimi. Aty me Sherifin ishte edhe nje burre i vjeter qe po mbushte vagonin. “Gomulka” i thoshim ne atij vagoni qe mbante nje ton. Une ia mora lopaten dhe, pasi i hodha 3, 4 apo 5 lopata material, shikoja a po mbushej vagoni apo jo. Kurse ai nuk e kishte problem fare, e dinte se kur mbushej.

Shpejt u bera edhe une nje nga ata qe u adoptova, qe e mbushja vagonin pa e pare, nuk kisha nevoje te ktheja koken. Ky ishte momenti adoptimit, si me thene, ndersa krahas tij qendronte edhe momenti i refuzimit dhe i shpreses. Ne kete dinamike do te luftoje, por e tere jeta me duket se eshte keshtu.

Cila ka qene femijeria juaj? Cila ka qene jeta juaj ne nje familje komunistesh te hershem? Babai dhe mamaja juaj ishin militante te grupeve komunisteve, funksionare komunist shume te rendesishem. Cila ishte jeta e nje femije ne nje familje te tille?

Eshte histori e gjate. Nese do ta permbledh kujtimin e asaj periudhe, gjeja e pare qe do te thosha si identitet i asaj kohe, ku akoma isha femije apo adoleshent, ishte miti i prinderve tane, miti i Luftes Nacionalclirimtare.

Qe e besonit?

Pa dyshim. Keta shiheshin si heronj gati, qe kishin bere luften dhe qe, kur i shihje te rrethuar me ato privilegje qe kishte familja ime, keto te dukeshin si nje pjese organike te ketij miti, qe na takonte.

Cilat ishin privilegjet ne ate kohe?

Po, nje anetar i Komitetit Qendror ne ate kohe, per shembull, sic ishte im at, kishte nje vile, kishte nje grua qe sherbente, nena ime asnjehere nuk thoshte “sherbyesja”, e me keshillonte te mos e perdorja kurre kete fjale me shoket, por te perdorja fjalen “punetorja”, kishte makinen, shoferin.

Ju, u dukej qe keto privilegje, qe nuk i kishin te tjeret, ju takonin?

Dukej sikur keto privilegje ishin pjese e figures se ketyre lidereve, te cilet, sic thuhej, e kishin marre pushtetin me gjak. Pushteti i tyre ishte ndertuar mbi mitin e luftes, keta ishin luftetaret e asaj lufte, ata qe nuk dilnin te parakalonin ne bulevard me turmen ne festat, por ne tribune, prej ku ia benin popullit me dore.

Po pse ishte kaq i gjalle miti i luftes edhe ne fund te viteve ‘60 apo ne fillim te ‘70?

Ishte nje mit qe u mbajt gjalle, qe u ushqye vazhdimisht, me propaganden, me filmat e me te gjitha.

Evropa ishte cliruar nga miti i luftes prej kohesh?

Mendoj se Lufta e Dyte Boterore eshte nje ngjarje shume e rendesishme, me te cilen ata qe e kane bere, jane identifikuar. Edhe ne Perendim, nje veteran i luftes eshte i nderuar, por te ne u kthye ne nje instrument pushteti. Domethene, miti i luftes u perdor si nje nga themelet kryesore te asaj diktature qe u hodh. Duke qene se u be keshtu, ai deformoi shume njerez dhe vete lufta duke u kthyer ne mit u deformua, sipas meje. Edhe letersia qe duhej bere u deformua se u detyrua te merrej aq shume me luften; shkruhej pafund per te.

A kishte dogmatizem ne familjen tuaj? Prinderit e tuaj kishin jetuar luften. A kishin edhe ata nje veshtrim dogmatik mbi kete?

Prinderit e mi benin pjese ne eliten intelektuale te partise dhe, pa dyshim, ka pasur dogmatizem, por ajo periudhe qe une kujtoj - pasi femijeria e hershme nuk kujtohet - eshte ajo e pas prishjes me Bashkimin Sovjetik, ne vitet ‘60, kur nje pjese e ketyre njerezve, si im at apo nena ime, kishin filluar tashme te kishin zhgenjimet e tyre.

Ku ishin zhgenjimet?

Mendoj se kushdo qe nuk donte te mbyllte syte dhe te besonte verberisht ato qe thuheshin, por te ndertonte nje autonomi te mendimit te vet, ka pasur raste te dyshonte qe nga fillimet. Per shembull, eliminimin e njerezve te afert, te cilet i ke njohur: si do ta jetosh, me besimin qe ky ishte nje armik, apo do te filloje te te linde dyshimi. Ata qe nuk i rezistonin dot dyshimit, sepse donin te rrinin komfort, e harronin dhe besonin cka thoshte partia. Ky kthehej ne nje forme besimi, ne nje vetembrojtje, do te thosha une. Ndersa, kush donte te ruante autonomine e mendimit, sigurisht qe i lindte nje dyshim qe rritej, por viheshin ne balance pastaj gjerat: po mire, sikur te dal kundra, cfare do te ndodhe, po femijet, po kjo e ajo? Keshtu fillon nje jete e dyfishte. Prinderit e mi, sic e kuptoj une, jane detyruar te jetojne nje jete te dyfishte, por une u jam mirenjohes sepse ne kete jete te dyfishte ishin te vertete me femijet e tyre. E thoshin te verteten ne familje, te pakten ne kohen kur u rrita. Te mos harrojme se jemi ne nje kohe qe njerezit pergjoheshin gjithkund.

Ju keni njohur te gjithe drejtuesit komunist te kohes. Cili ishte formimi i tyre? C’vlera intelektuale kishin pjesa me e madhe e tyre?

Mendimi im per ta, nuk eshte vetem mendim i asaj kohe, por nje mendim qe e kemi vertetuar edhe me pas, edhe sot e kesaj dite kur shohim dokumente rrime e mendojme. Mendimi im, pra, eshte qe niveli intelektual i udheheqjes komuniste ka qene shume i dobet.

C’do me thene i dobet?

Domethene, ata me Enver Hoxhen ne krye, nuk kane njohur as marksizmin, te cilin aq shume e permendnin, e jo me te kishin nje formim me te gjere. Ishte nje formim shume i kufizuar dhe pa kete formim te kufizuar nuk mund te beheshin te gjitha ato krime, them une. Vetem ato krimet tregojne se sa te kufizuar ishin intelektualisht. Po ashtu, struktura piramidale e ndertuar bente edhe nje gje tjeter: qe lideri numer nje te ishte vlera matese, e jo vetem kjo, por edhe ai qe nuk lejonte mendim tjeter. Nje nga udheheqesit e Byrose Politike te asaj kohe thoshte vazhdimisht me te tjeret: “Detyra jone eshte vetem te perifrazojme shokun Enver”.

Ju e keni njohur personalisht Enver Hoxhen?

Jo, nuk e kam njohur, s’kam pasur kontakte.

Po nga drejtuesit e tjere, me cilet keni pasur kontakte?

Disa kontakte i kam pasur nepermjet prinderve ne femijeri me Gogo Nushin, jo kontakte vertet te rendesishme, ndonjehere nga larg, me Mehmet Shehun, por nuk mund te pretendoj qe kam biseduar me ta.

Cili ishte kodi i komunikimit midis drejtuesve te larte komuniste?

Mendimi im, dhe jo vetem i imi, por edhe nga sa kam folur me femijet e tyre, eshte se ky ishte nje kod krejtesisht hipokrit, i pavertete, i pasinqerte. Duket sikur ata ishin shume te lidhur, por absolutisht nuk kane pasur ate miqesi qe tregonin te populli kur dilnin kapur krah per krahu. Pra, nuk e kane njohur miqesine e vertete, as me shoku shokun dhe ky ka qene nje instrument i pushtetit te Enver Hoxhes, qe t’i mbaje gjithmone nen kontroll. Pra, ideja ime eshte kjo: a kishin keta ndonje shok a mik me te cilin te flisnin sinqerisht per cka mendonin, apo flisnin vetem gjuhen zyrtare? Mendimi im, por edhe mjaft i provuar, eshte se keta i konformoheshin asaj gjuhes zyrtare dhe nese dikush kishte ndonje mendim ndryshime e reprimonte, e shtypte ne pavetedije. Te rralle qene ata qe e shprehnin. Nje nga ata ka qene edhe im at - e kete e them jo se ishte im at. Ai edhe fliste dhe thoshte gjera kunder me miqte e tij te afert.

Per shembull?

Pakenaqesi ndaj cfare behej, ndaj vete Enver Hoxhes qe ishte nje diktator. Domethene, jo se ne cdo rast, por ka pasur ai disa miq, me te cilet ka folur.

A kishte disidente brenda udheheqesve komuniste te kohes?

Absolutisht nuk mund te flitet per disident, nese me disident do te kuptojme ate qe shpreh hapur kundershtimin, si modeli i Saharovit, i Mihnikut, i Havelit, qofte brenda partise, qofte edhe si intelektual, sic kane qene keta. Ky lloj pozicioni absolutisht nuk diskutohej ne Shqiperi. Shqiperia mbeti staliniste, kurse elementi disident u fut pas stalinizmit ne vendet e Lindjes. Nese do te permendim momente disidente, do te thosha ka qene vetem ’56-a, kur ndodhi e famshmja Konference e Tiranes. Por, mos te harrojme qe edhe aty kishte nje element qe u dha kuraje ketyre disidenteve, elementi ishte Kongresi 20-te i Hrushovit. Pra, keta dolen edhe kerkuan pse nuk po behen te ne ato qe u premtuan ne ate kongres. Ne momentin kur humbi edhe kjo mbeshtetje e Bashkimit Sovjetik, nuk kishte njerez me kuraje te dilnin, te thoshin. Me sa di une, nje nga qendrimet me te hapura qe jane mbajtur, ka qene ai i Koco Tashkos, kur tha hapur se nuk duhet te prishemi me Bashkimin Sovjetik, ne nje plenum, por jo publikisht, ne gazeta keto nuk ekzistonin.

Cila ishte jeta e nje adoleshenti ne fundviteve ‘60 dhe fillimi i viteve ‘70?

Kjo perkon me adoleshencen time dhe rinine time. Varet nga shtresat, te kuptohemi. Pas prishjes me Bashkimin Sovjetik, rinia shqiptare ne pergjithesi jetoi nje tjeter jete nga ajo e rinise se viteve ‘50. Nese ne vitet ‘50 nje pjese e rinise aspironte te shkonte ne Lindje, vitet ‘60 jane vitet e mbylljes dhe izolimit te Shqiperise. Por njekohesisht jane vitet ku, meqenese Shqiperia u prish me Bashkimin Sovjetik, u eksperimentua futja e televizionit italian. Ne disa familje elitare, jo ne te gjitha. Mehmet Shehu, me sa me kujtohet, tha njehere qe jane 700 qendra korrupsioni ne Tirane, kur u bene 700 televizore, qe i kishin njerez te aferm te partise. Ishte nje rini, flas me shume per ate qe njoh, e cila jetonte midis nje realiteti te perditshem, qe i impononte trekendeshi i famshem “mesim-pune prodhuese -kalitje ushtarake”, dhe tentatives per te ikur me fantazi neper radiot e huaja, italiane, me muzike. Eshte nje periudhe, si te thuash, ku ky brez kerkoi te fillonte te afirmohej sadopak, te kishte ate konfliktin gjeneracional me brezin e eterve, qe erdhi duke u forcuar si konflikt. Por qe, pastaj, u nderpre me goditjen e eger kunder liberalizmit. Eterit nuk i lane bijte ne nje fare menyre ta fitonin kete ndeshje.

Si i shpetonit ju izolimit te tmerrshem qe kishte Shqiperia? Si arritet te dilnit mbi ate izolim?

Nuk mund te them se i kemi shpetuar izolimit, mund te them se ne jetonim ne nje bote virtuale ne menyren tone, ate boten perendimore te kenges apo cka shihnim ne televizion. Ato nuk ishin nje realitet real dhe nuk kishim te gjithe kontekstin. Per shembull, vitet e rinise sime perkojne me revolucionin i rinise studentore i ‘68-es.

Ju i ndiqnit keto ngjarje?

Ne i ndiqnim pak, por mbi te gjitha dinim shume pak per to. Nderkohe qe ne degjonim “Beatlesat” qe ishin me floket e gjata, pak vete e dinin se keta floke te gjate ishin nje revolte edhe ndaj autoritarizmit te familjes ne Perendim. Pra, ishte nje pjese e atij revolucioni te viteve ‘68, ku rinia theu disa tradita te familjes, te nje shkolle shume represive dhe kerkoi me shume liri, edhe liri seksuale.

Keto percilleshin ne Tirane?

Keto nga propaganda jepeshin si fenomene borgjeze, ne fakt ishin anti-borgjeze. Keto ishin levizje e majte, ndersa ne na jepeshin si shprehje te nje degjenerimi borgjez. Pak vete kishin mundesi te hynin ne kuptimin e kesaj. Keshtu qe ne me shume e shikonim pelqimin e asaj muzike si nje rezistence ndaj realitetit tone. Donim te shkonim atje sepse nuk na pelqente realiteti yne, kendonim ato kenge se nuk na pelqenin kenget e festivaleve tona. Keto nuk mund t’i quaj disidence, por nje tentative per te ruajtur veten nga trushpelarja totale. Kuptohet qe une po flas me shume per ate pjese te brezit tim, qe ne nje fare menyre kishte me shume informacion e qe ndeshej me nje shumice, e cila vinte sidomos nga provinca, qe perqafonte parullat e partise, per te bere karriere.

Kishte dallime midis ketyre dy modeleve te rinise?

Kishte, pa dyshim. Kishte do te thosha tre apo kater kategori, nese do t’i ndaja. Kategoria e atyre qe ishin me aktive dhe shprehnin ndonje gje. Kjo qe nje pakice. Nje kategori te heshturish, apo dhe te tremburish, qe ishin pjese e familjeve te goditura etj., etj., qe i dinin gjerat, por ruheshin. Pastaj ishte nje kategori e madhe e “gardisteve te kuq”, qe vinin e kerkonin karriere, qe ngjiteshin lart, pa i pasur fare keto dyshime, perkundrazi duke eliminuar ata qe shfaqnin hezitime. Midis tyre mund te gjeje edhe nje pjese te rinjsh qe thjesht i futej profesionit, e qe kerkonin te qendronin keshtu.

Perse zgjodhet fiziken?

Zgjodha fiziken, ndonese kisha pasion letersine, pasi im at e kishte deshire kete dege po edhe ngase, sic thashe, im at kishte jeten e tij te dyfishte, ne kuptimin qe me femijet ai donte te ishte i sinqerte. Mua me tha: nese do te futesh ne letersi, do te detyrohesh te shkruash gjera per botim, te besh propagande.

Nderkohe kishe filluar te shkruaje?

Po, shkruaja. Fillimisht dhe kam botuar ndonje gje deri ne momentin kur fillova te ndergjegjesohesha. Pastaj fillova te mbaj gjerat e mia.

Nje arsye e zgjedhjes ishte edhe se une kisha pasion filozofine dhe ideja e tim eti ne ate kohe, ku njeriu dhe influencohet me shume, ishte qe s’mund ta njohesh filozofine po nuk njohe shkencen.

Ju vete kishit pasion per fiziken?

Po, eshte ai pasioni qe buron nga kurioziteti njerezor per te njohur materien, “boten me yje mbi ne”, sic thote Kanti, per te njohur te verteten e fundit, qofte te makrokozmosit, qofte te mikrokozmosit, te atomeve, te grimcave. Ky ishte nje kuriozitet i madh i imi, te pakten ne ate kohe.

Arritet ta mbaronit fakultetin?

Une mbarova vitin e 5-te, duhet te beja nje vit stazh, me emeruan ne Burrel arsimtar, megjithese mbarova fizike berthamore 5-vjecare. Por, u arrestova sapo mbarova zborin e fundit ne Karpen te Kavajes ne korrik te ’74-es.

Vijon ne numrin e neserm