Bashkim Shehu, Djali i Ish kryeministrit Mehmet Shehu

Interviste Me Bashkim Shehun, shkrimtar, Maj 2004, Barcelone

Djali i Ish kryeministrit Mehmet Shehu

Bashkim Shehu: Baba im, familja dhe komunizmi!

Blendi Fevziu: Besoj se kjo ka qene nje periudhe jo shume e qete per ju, nisur nga shume lajme qe kane ardhur nga Shqiperia. Lajme qe lidhen me te shkuaren tuaj, familjes tuaj. Besoj jeni ne dijeni se zonja Hoxha ka botuar nje liber, I cili rikthen edhe njehere ne qender te vemendjes te publikut, raportet midis Mehmet Shehut dhe Enver Hoxhes. Dy njerezit me te fuqishem te regjimit komunist ne Shqiperi si dhe analizon te gjithe raportet miqesore, personale por edhe zyrtare midis tyre.

Bashkim Shehu: Me teper sesa shqetesuese, ka qene e trishtueshme per mua. Jo pse Nexhmije Hoxha shkruante kete liber qe eshte nje gje interesante ne vetvete, por ajo qe eshte e trishtueshme per mua eshte qe media te rendesishme shqiptare, i jepnin kaq vend te vese se diktatorit, dicka qe nuk ka ndodhur ne asnje vend te post-diktatorial, qe te promovohet ne nje menyre te tille nje libre i saj. Mund te thuhet se ka qene nje protagoniste dhe qe di shume gjera qdhe qe mund te mesojne njerezit shume gjera mbi historine. Pikerisht ata qe dine me shume, ata thone me pak.

Fevziu: Kjo ka ndodhur ne te gjithe lindjen, jo vetem ne Shqiperi?

Shehu: Ne asnje vend. Ne kete menyre, qe njerezit te tregojne, njerez qe kane qene prane diktatoreve kaq hapesire ne median kryesore, nuk di qe te jete bere ne ndonje vend tjeter te lindjes.

Fevziu: Zonja Hoxha e ka paralajmeruar me kohe nje liber te tille, i cili sipas saj do te ishte dhe nje lloj pergjigje ndaj “Vjeshtes se Ankthit”, librit qe ju keni botuar rreth 10 vjet me pare ne Shqiperi. A keni qene kurioz per kete liber?

Shehu: Kurioz nuk kam qene dhe kur u botua tek “Shekulli”, nje lexim diagonal i kam bere, por eshte e vertete qe ajo ka thene qe eshte nje pergjigje ndaj librit “Vjeshta e Ankthit”.

Fevziu: Te pakten, perceptimi eshte i tille.

Shehu: Interesant, qe e paskam detyruar te beje nje liber. Sidoqofte, ky liber dhe fakti qe vihet mbas kaq vjetesh te shkruaje histori, kjo me ka dhene mua material mua nje material per nje liber tjeter. Natyrisht, jo nje liber autobiografik, por nje fiksioni, duke perzjere faktet reale dhe fiksionin, sepse lidhen ne menyre interesante ngjarjet e sotme ne jeten tone te perditshme me shtresa shume arkaike, te Greqise se larte, te para klasikeve, sikurse kam bere qe kemi Berishen, Nanon, Leka Zogun duke e perzjere fiksionin me realitetin, ne nje roman nga te fundit qe kam shkruar, “Ofeu ne zululanden e re”. Edhe po keshtu, do te jete nje roman me keto te familjes Hoxha, te Nexhmijes dhe te te tjereve.

Fevziu: Meqenese dhe ju vete thoni se jeni duke menduar qe te shrkuani nje liber, si shpjegohet kthimi dhe rikthimi disa here i historise se marredhenieve mes enver Hoxhes dhe Mehmet Shehut ose i momentit te renies se Mehmet Shehut ne qender te vemendjes se publikut? Edhe Kadare sapo ka botuar nje roman, tema e te cilit ben fjale pikerisht per keto.

Shehu: Qe kjo te jete nje teme per nje veper letrare, eshte nje gje sepse krijimet e pallatit, diktatoret, njerezit qe kane qene prane tyre, jane tema shume interesante per letersine sepse zhbiron aty, thelbin e qenies njerezore dhe misteret e saj. Por, menyra se si trajtohet ne media ajo eshte tjeter gje dhe pse I rikthehen nje here ne 5-6 muaj kesaj teme eshte nje tjeter gje. Une me teper e shoh ne lidhje me dicka qe keni thene ju ne nje shkrim tuajin, telenovele. Une e shoh dicka si perzjerje midis kronikes roze, verdhe, zeze, pra njerezit e famshem te njohur, cfare kane bere, si ka qene jeta e tyre, nje lloj inmtrige qe ka. Nje lloj banalizimi i krimeve dhe i tragjedive. Dhe pse kane nje publik per kete? Ka nje publik sepse sikurse ka bere Enver Hoxha, qe ka eliminuar Mehmet Shehun, nje njeri te afert, kjo gje eshte reflektuar edhe ne shtresa te tjera te shoqerise. Ne ate lloj niveli, te atij sistemi nuk ka miqesi. Ne njerez qe kane qene te lidhur fort me njeri-tjetrin ka bashkefajesi dhe lidhje interesi qe shtypin shume e shume njerez te tjere. Ai qe ka epersi nga pushteti, ne kete rast Enver Hoxha, eshte me I kthjellet me idene qe ketu s’kemi te bejme me miqesi, ndersa caku I cilit varet nga numri nje, perpiqet qe te genjeje veten qe ka besnikeri, miqesi etj. Me duket shume titull sinjifikativ, “Miqesi e Tradhetuar” qe thote Nexhmija. Nuk ka miqesi te tradhetuar sepse s’ka pasur miqesi. Sikurse termi miqesi del vazhdimisht ne historine e Shqiperise,. Miqesi e madhe me jugosllavet, miqesi e madhe me kinezet, miqesi e madhe me ruset dhe gjithmone dalim se tradhetohet kjo miqesi. Eshte nje shkelje me kembe e nje marredhenie elementare njerezore sic eshte miqesia. Ky raport midis tyre, reflektohet edhe ne shtresat e tjera te shoqerise. Ata njerez qe kane qene ne burg, edhe ata kane pasur shoke qe I kane tradhetuar. Dhe prandaj nje pjese e shoqerise shqiptare, ndoshta kerkon qe ta banalizoje, ta ktheje si nje telenovele apo ne nje kronike te verdhe. Sa rritet tirazhi i gazetes kur botohen gjera te tille, 3000-5000? Ne 3 milion njerez, 3 mije jane 0,1%, jane shume pak.

Fevziu: Ju thate pak me pare qe nuk ka egzistuar miqesia per majat e atij sistemi. Ne raportin e familjes Shehu me ate Hoxha, si kane qene marredheniet miqesore?

Shehu: Miqesine une e perjashtoj. Per raportet si kane qene, cfare kane menduar per njeri-tjetrin, une pak gjera di. Mesa kam mundur te vezhgoj tim ate ne qendrimin ndaj Hoxhes ka qene nje lloj adhurimi ndaj tij dhe nje njeri qe ai mendonte se duhet te ishte besnik ndaj tij dhe duhet te punonte bashke me te. Nga ana tjeter, nuk ka qene gjithmon ekeshtu, jo nga sa kam pare vete, por nga sa me kane thene njerez qe kane qene bashke me ta ne pushtet, ne periudha me te hershme, kur une kam qene femije ose para se te lindja une. Deri ne nje fare periudhe, perpara se Enver Hoxha te kishte aritur te instalonte nje pushtet absolut te vetin, ka pasur hije dirte ne marredheniet midis tyre.

Fevziu: Nga buronte ky lloj admirimi per Enver Hoxhen?

Eshte sikurse ne lidhjet me perendimin. Hapi yt varet krejtesisht nga ai njeri, nga vullneti I atij njeriu. Dhe ate njeri qe te ka krejtesisht ne dore, e ke frike dhe e adhuron njekohesisht.

Fevziu : Pse erdhi duke u fuqizuar?

Shehu: Sepse totalitarizmi ka evolucionin e vet si sitem. Do nje fare kohe qe te instalohet.

Fevziu: Megjithate, jashte ketij aspekti zyrtar, ku ju thoni se Kryeministri Mehmet Shehu ishte nje njeri qe duhej t’i qendronte besnik Enver Hoxhes, a ka pasur nje raport dhe me normal, me njerezor midis tyre? Ju thate se ka qene nje lloj bashkefajesie ne pergjithesi ne ate sistem.

Shehu: Dihet se cfare ka bere ai sistem dhe dihet qe keta kane qene pergjegjesit kryesore te atij sistemi.

Fevziu: E ndjenin midis tyre kete ndjenje bashkefajesie apo ishin te bindur se po vepronin drejt?

Shehu: Sigurisht qe e ndjenin, por varet ne cfare niveli. Psiqika njerezore ka shtresa te ndryshme. Natyrisht qe ata mendonin ne shtresen e tyre te mbiegos, nese flasim me gjuhen e Frojdit, qe eshte nje nga shpjegimet e mundshme. Mendonin ne termat e nje ideali te caktuar, jo ne terma thjesht te pushtetit personal. Por, une nuk mund te them qe Enver Hoxha nuk ka besuar, qe ka qene nje njeri qe thjesht mendonte per interesat te ngushta vetjake. Jo, ai ka qene idealist. Po te mos ishte I tille ideliast, nuk do kish qene aq kriminal sa ishte. Ndjenja e fuqishme, etja e fuqishme per pushtet, nga njera ane, me nje idealizem fanatik sic ishte ai i marksizem-leninizmit, ose sic mund te jete ai i Bin Ladenit ne rastin e islamizmit, ne qofte se mund te themi qe nuk beson tek Allahu, bashkimi I ketyre dy gjerave, idealizmi ekstrem, me etjen e madhe per pushtet, ajo krijon krimet me te perbindshme. Keta ne mbiunin e tyre mendonin se ishin duke luftuar per nje ideal dhe gjithcka e benin per nje ideal.

Fevziu: Perfshi edhe dhunen?

Shehu: Patjeter. Vete sistemi komunist dhe ideologjia komuniste eshte e tille. Dhe prandaj, i sherben si rralle ndonje ideologji tjeter, vendosja e nje sistemi te tille kaq te perbindshem. Sepse vete sistemi eshte I tille, qe neve e dime te verteten e historise. Neve e dime se ku shkon historia. Dhe per t’u realizuar domosdoshmeria historike, natyrisht qe do sakrifikohet per hir te brezave te ardhshem.

Fevziu: Megjithate, dhuna, a mendoni se ishte piramidale, pra vinte direkt nga lart?

Shehu: Veshtire te thuhet kjo gje. Mund te themi qe shfaqej ne format te ndryshme, por qe ishte me e paket lart, nuk mund te themi. Ne ate kasaphane qe eshte bere ne Byrone Politike, ne Komunitetin Qendror, si mund te themi qe eshte e paket, dhuna ne ate nivel?

Fevziu: A mendoni qe momente te caktuara, drejtuesit kryesore te shtetit kane pasur nje lloj vrasje ndergjegjeje per dhunen, vrasjet, krimet qe ka pasur gjate asaj periudhe? Ju thoni ne librin tuaj “Vjeshta e Ankthit” se babai juaj kishte nje lloj pendimi per vrasjen e rreth 60 ballisteve ne Myzeqe qe kishte ndodhur gjate luftes. A kishte shenja te tilla pendimi ne momente te caktuara?

Shehu: Po ka pasur momente te caktuara, dhe kete e ka permendur ne kohen qe ka te beje me fejesen e vellait. Dhe kur e quajti te gabuar fejesen, kete e quajti nje gabim tjeter te rendesishem te jetes se tij. Rastin e ketyre ballisteve e ka permendur ne prag te eleminimit te tij, ne kohen kur kritikohej per fejesen. Njekohesisht, edhe disa muaj me pare me ka permendur rastin e se si ka pushkatuar nje italian qe ka patur shok ne shkollemn ushtarake ne Napoli. E kapen rob dhe donin ta kembenin kete italianin me disa partizane qe kishin rober italianet. Nuk u pranua ky kembim dhe u detyrua qe te pushkatonte shokun e vet. Dhe dicka tjeter qe lidhet me keto, qe ju I quajtet vrasje ndergjegjeje, por une do te beja dhe nje shpjegim tjeter. Me kujtohet kam qene I vogel, 9-10 vjec, ne plazhin e Durresit, qe ishte ai blloku I madh qe vazhdon te ekzistoje edhe sot ne njefare menyre. Degjon Mehmeti fjalen bllok qe perdorej atje dhe thote ceshte ky bllok. Nuk e di se si I erdhi se kishte vite te tera qe ushtaret ishin atje me automatik dhe me uniforma dhe ndalonin njerezit qe te kalonin aty dhe ai tha qe duhet te hiqen ushtaret dhe njerezit duhet te kalojne lirisht, dhe u hoqen ushtaret e njerezit filluan te hynin. Ka nje esse nga filozofet Sheler dhe Ferenc Feher ne lidhje me kujtesen dhe pergjegjesine ne raport me sistemin totalitar. Sipas tyre njeriu ka nje shtrese ndergjegjeje qe eshte para totalitare dhe ajo nenshtypet, nga ndergjegjja totalitare. Mirepo, here pas here gjen rruget dhe arrin te depertoje dhe te shfaqe anomalira te tilla. Kjo eshte lufta qe ka njeriu brenda per brenda. Ne periudhen post totalitare, ndergjegjja totalitare nenshtypet dhe njeriu nuk I di ose harron shume gjera qe brenda ne ate periudhe pervecse kur e ka vrare ndergjegjja per krime qe mund te kete bere ose bashkepunim me regjime qe mund te kete bere ne kohen e totalitarizmit. Ato gjera I kujtohen, shume gjera edhe I harron.

Fevziu: A ka qelluar qe te flisni ndonjehere me babain tuaj per probleme politike? Mehmet Shehu ishte nje njeri i edukuar ne nje shkolle amerikane, qe njihte perendimin, gjuhet kryesore te perendimit dhe nderkohe ishte mjaft I ashper me perendimin.

Shehu: Une nuk mund te flisja hapur me te sepse ne nje lloj sistemi te tille ai nuk mund te ishte ndryshe ne familje dhe ai besonte ne ato gjera qe thoshte. Une mndoja se nuk varet krejtesisht nga ai se nuk eshte I pari I vendit dhe ne qofte se une do t’I flas hapur dhe do t’I them qe une nuk e dua kete sistem. Nuk ishte ai i pari i vendit dhe nuk e kishte krejt pergjegjesine. Une mendoja qe ne oqftese ndosh qe ai te jete i pari i vendit, mbas Enver Hoxhes, atehere une do te flas me te. Por, nuk e di a do te kisha guximin ta beja kete. Nga ana tjeter, biseda politike edhe beja, por here pas here e ngacmoja une, sepse doja te njihja me mire tim ate. Per shembull, duke i’u referuar terthorazi Sozhenicienit, kam thene qe ne disa shoqeri te sotme si ne Bashkimin Sovjetik, nuk eshte se ka vetem punetore edhe borgjezi te re, po ka edhe nje klase sklleverish sic jane te burgosurit politike, te cilet punojne pa pagese. Ai ngeli per nje moment, u step dhe pastaj tha “Jo nuk eshte tamam ashtu se edhe ne sistemin e tyre kemi marre dhe ata paguajne”. U pre nje cike kur ja thashe kete gje ka qene edhe ne nje moment tjeter ku i kam thene qe Marksi ka thene qe “shqiptaret jane nje popull barinjsh qe nuk mund te krijojne komb dhe nuk meritojne te kene shtet”. “Ah, burre i mencur, Marksi” tha me ironi. Por, zakonisht flisnim me ate gjuhen zyrtare.

Fevziu: Po raporti i tij me perendimin? Kishte urrejtje ndaj perendimit apo kishte nje lloj shperfillje?

Shehu: Kishte nje ndjenje ambige ndaj perendimit. Moderniteti konceptohet ne dy akse kryesore, projekti politik I iluminizmit, liria, demokracia, liberalizmi, shteti I se drejtes ndaj pushteteve etj, dghe tjetra eshte revolucioni industrial. Kete aks te dyte pranonte ai nga perendimi. Te parin natyrisht nuk e pranonte. Ky ne pergjithesi eshte qendrimi i komunisteve ndaj modernitetit. Shume nga lideret komuniste, ne Rusi ose ne Shqiperi, kane pasur nje formim perendimor, por ne nivelet te ndryshme. Por, ajo ka qene kultura qe hynte ne ate shtrese te inteligjences. Perendimi ka pozuar shume rryma qe nga komunizmi e deri tek fashizmi, e me shume gjera te tjera, pervec ketyre. Por, dua teb them qe dy totalitarizmat jane produkt perendimor, nuk kane linur as ne Rusi e as ne Shqiperi dhe problemi nuk ishte qe jane formuar me kulture perendimore apo jo keta njerez. Problemi eshte problemi i nderrimit te elitave. Kur ka nje vonese ne nderrimin e elitave, politike, kulturore, nje shtrese qe eshte me e re, qe duhet ta kishte zene vendin, qe ka energji, atehere ajo rebelohet ndaj elites qe eshte ne pushtet ndaj statuskuose dhe nje nga format e ndryshme eshte pikerisht ideologjia marksiste. Deri ne Luften e Pare Boterore ka pasur nje vonese ne nderrimin e elitave. Keshtu ka qene edhe ne Shqiperi ne dekadat e para te egzistences se shtetit shqiptar.

Fevziu: Nisur nga fakti qe lideret komuniste te asaj kohe pothuajse te njejtin qendrim qe kishin ne publik, kishin edhe ne jete private. A ka qelluar ndonjehere qe ju te debatonit apo te nxirrni ndonje deklarate me intime, me te sinqerte babait tuaj per raportet me Enver Hoxhen?

Shehu : Ne lidhje me Enver Hoxhen jo. Disa gjera anesore si keto qe thashe po.

Fevziu: Po personalisht, cmendim keni pasur per Enver Hoxhen, nga aq sa e keni njohur dhe nga analizat qe beni?

Shehu: Kur kam qene deri ne nje fare moshe te caktuar me dukej nje njeri qe kishte nje sharm te madh. Shume I mencur, shume I kendshem, dinte shume mire te komunikonte. Vertet kishte nje lloj karizme, per mua si femije, ku nuk arrija te kuptoja cdo te thoshte pushteti I tij. Ne nje periudhe kur kam qene 16-17 vjec, qe ishte periudha kur filluan te ndryshonin gjerat per kulturen, per rinine. Disa gjera te kultures perendimore qe fillonin te hynin ne Shqiperi dhe une shihja dallimin ndermjet tij dhe tim eti dhe thosha qe im ate eshte konservator, d.m.th ka mendimet e drejta ne teresi, por eshte konservator sepse vjen nga nje brez tjeter, kurse ky eshte me I iluminuar me I hapur. Momenti ku une kam pesuar zhgenjimin e madh per Enver hoxhen ka qene datelindja e tim eti, kur mbushi 60 vjec, qe eshte bere nje darke nme njrez te byrose Politike dhe disa te Kryesise se kuvendit Popullor. Fjalimi qe ka mbajtur Enver Hoxha, ne te cilin ka paralajmeruar gjahun e shtrigave qe do fillonte me Pleniumin e 4. Aty u zhgenjeva nga ai njeri dhe nuk kam fjetur naten dhe kam shkruar nje tregim qe ishte nje alegori me kthimin e koheve prapa, me akrepat e sahateve qe shkojne prapa, ne ate menyre naïve. Pastaj, ne takimet e mevonshme me Enver Hoxhen ajo ideja qe kam pasur nuk eshte se me iku menjehere. Duke u ndjere I pafuqishem, herepashere ishte nje shprehje ose nje deshire qe gjerat do rregullohen, do normalizohen. Gati gati doja t’I harroja ato gjera qe thoshte ne periudhen e 73-shit, ne sulmin qe u be kunder kultures, letersise, arteve, rinise. Por, kur e takoja ate njeri kisha frike, kur me shikonte, kisha frike nga syte e tij, kisha frike se do te arrinte te zhbironte ne mendimet e mija. Perpiqesha t’i ndryshja mendimet dhe megjithate mendoja se sado qe t’i ndrydhja mendimet thoja ky njeri do te arrije qe t’i zhbiroje.

Fevziu: Kur ka qene takimi juaj i fundit me Enver Hoxhen?

Shehu: Per here te fundit ka qene kur erdhi per fejesen e tim vellai, ne shtator te 81.

Fevziu: Jashte impresioneve personale si e gjykoni sot nese e analizoni, Enver hoxhen?

Shehu: Besoj se s’ka shume nevoje te zgjatem, si cdo tiran kriminal, bile nga me te egrit,nga me te pergjakshmit.

Fevziu: Si shpjegohet qe ky njeri i forte i ketij regjimi, ky njeri i cili ishte dogmatik ne bindjet e tij ne nje menyre arrin te fejoje djalin me nje familje qe kishte probleme me regjimin komunist. Ishte nje lloj mosnjohje apo ishte nje vendim i momentit?

Shehu: Mendoj se eshte pikerisht si ato fenomenet e tjera per te cilat fola dhe qe u quajten vrasje ndergjegjeje. Me sakte, eshte nedrgjegjja para totalitare qe here pas here gjen rruge dhe can. U tregua njeri ne ate moment, perkunder ideologjise ndaj se ciles besonte.

Fevziu: Por, a ishte ne dijeni ai te problemeve qe kishte familja Turdiu?

Shehu: Po e dinte.

Fevziu: Po pasi e prishi fejesen, a kishte vrasje te ndergjegjes per prishjen?

Shehu: Mendoj se ka qene mjaft komplekse, por me e rendesishme dhe dominante u be qe u kthye ne ndergjegjen totalitare dhe I dukej gabim ajo qe kishte bere.

Fevziu: A ishte I bindur se kishte bere nje gabim, me pas?

Shehu: Po, besoj se po. Te pakten ne nje mase te konsiderueshme, po. Me e rendesishme ne ate moment u be ajo se si do te gjykohej tani nga partia, nga Enver Hoxha.

Fevziu: A ka qene enver Hoxha rotagonisti qe e detyroi qe te prishte fejesen dhe te kishte nje ndjesi faji brenda vetes?

Shehu: Sigurisht, edhe kjo njekohesisht e bente te pafuqishem, qe te mos reagonte ne lidhje me rrezikun qe po I kanosej. Pikerisht ajo ndjenja e fajit qe kishte. Kjo e bente te pafuqishem.

Fevziu: Megjithese, te pakten librin tuaj, duket se qe nga momenti i prishjes se fejeses ne javet e para te shtatorit, pati disa ulje ngritje, dukej sikur shpesh here marredheniet e tij me Hoxhen permiresohen dhe here te tjera shkonin drejt renies. Si shpjegohet kjo situate, disi ambige?

Shehu: Eshte menyra se si ka luajtur Enver Hoxha per te arritur deri tek eleminimi. Megjithate ka shume enigma, po ka gjera qe jane te botuara qe ne 95 ne gazeten RD qe tregojne disa letra me duket ndermjet Hoxhes dhe Simon Stefanit. Ne fund te fundit, nuk ka shume rendesi dhe nuk eshte nje katastrofe per Shqiperine, eshte tjeter gje qe i ben ÿÿerezit fÿÿhiste. Enigma eshte e sqaruar dhÿÿnuk ka pse ne media here spa here del titulli “Vetvrasja e mehmet Shehut” dhe njerezit e blejne.

Fevziu: Cili ishte mendimi I Mehmet Shehut per ngjitjen e menjehershme ne Byrone Politike te disa njerezve pa ndonje merite te vecante qe mbushen Byrone ne vitet 80?

Shehu: Nuk e di, nuk e kam pyetur. Por, nuk besoj se kishte ndonje konsiderate shume te larte.

Fevziu: Ka pasur komente nga viti 1991 e ketej qe tentojne te analizojne menyren se si funksiononte regjimi komunist ne Shqiperi me nje lufte te brendshme te byrose Politike. Ju vete si e perceptoni, a kishte nje lufte te ashper per pushtet brenda Byrose Politike?

Shehu: Lufte per pushtet ka kudo, po nderkohe sot jemi nen vezhgimin e medias, behet kryesisht hapur, kurse ne ate kohe nuk ekzistonte nje gje e tille. Pikerisht aty ku nuk behet hapur dhe ku kokat ikin njera pas tjetres, aty eshte me e ashper. E shihja se cfare ndodhte, sic e shihnin te gjithe: iknin njerezit njeri pas tjetrit. Njerez qe ishin ne Byrone Politike, ne Komitetin Qendror etj, etj.

Fevziu: Pse personalisht zgjodhet letersine ne ate kohe? Kishit mundesi te zgjidhnit nje fushe tjeter.

Shehu: Nuk eshte se zgjodha letersine sic mund te zgjidhet nje fakultet. Pse behet njeriu shkrimtar, pse fillon te shkruaje, eshte nje dicka qe askush nuk ka arritur ta zhbiroje. Te vjen te shkruash dhe shkruan.

Fevziu: Po i rikthehem edhe njehere, meqenese pikerisht me kete pasion tuajin, me letersine, lidhet nje nga librat me te mrekullueshem qe ju keni shkruar, “Vjeshta e Ankthit”, qe eshte po aq sa nje rrefim edhe nje lloj gjinie letrare. Duke iu rikthyer vjeshtes se vitit 1981, kur ka qene momenti i pare kur ju e ndjete qe Kryeministri i shqiperise kishte probleme?

Shehu: E para, ky liber nga pikepamja letrare mendoj se eshte me i dobeti qe kam shkruar dhe keshtu mendojne edhe njerez te tjere ne shijet e te cileve une besoj. Por, te kthehemi tek koha kur kam menduar se mundej qe im ate te kishte fatin e te tjereve qe e pesuan para tij. Kjo ka ndodhur vite perpara vjeshtes se vitit ‘81, ka ndodhur kur u eliminuan disa nga bashkepunetoret e tij si drejtues te ekonomise: jo bashkepunetore ne krim ose ne komplote sic i quante Enver Hoxha, por njerez qe ishin vartesit e tij te drejteperdrejte. M’u duk shume e cuditshme qe keta njerez te eleminoheshin. Per Todi Lubonjen dhe Fadil Pacramin, te cilet i simpatizoja, mendoja se vertet kishin ndryshime nuancash dhe se ishte nje fryme e se keqes ne pushtet qe nuk i pranonte keto nuanca. Kurse ne lidhje me ushtaraket thosha, kush e di, nuk i dihet. Here me dukeshin fantastike, here mendoja se kushedi se cfare mund te kete ne kete mes. Kur erdhi puna tek drejtuesit e ekonomise, mendova: e po ketu teperohet. Ishte bere akoma me fantastiko-shkencore kjo pune e eleminimit te krereve te Byrose Politike dhe mendoja se, keshtu sic po eleminoheshin keta njerez, mund te eleminohej kushdo ne Byrone Politike, pra edhe im ate.

Fevziu: Nderkohe, ne vitin 1979 nje nga njerezit e rendesishem, mbase numri tre i regjimit, Hysni Kapo, vdiq dhe Mehmet Shehu ishte nje nga njuerezit me te fuqishem numri dy i regjimit sepse ai mori edhe postin e Sekretarit te Komitetit Qendror te Partise dhe Kryeministrin. Kur filloi renia pas kesaj?

Shehu: Filloi ne shtator te 81-shit, te pakten atehere u be e dukshme per mua, nga fundi i shtatorit. Jo ne momentet qe u prish fejesa, por disa jave me vone. I pashe te shqetesuar prindet e mi, pashe se nuk ishte dhene ne televizion nje dalje e tim eti ne Korce, ne nje konference ku ishte derguar gjate pergatitjeve te Kongresit. Bisedova me tim vella, Vladimirin. “Po”, tha, “keq duket puna”. “Po si keshtu”, i thashe, “per fejesen te ndodhe e gjithe kjo?” “Ore”, tha, “kur te vihet AI, te gjen cfaredo qofte. Edhe vetes po t’i vihet, edhe vetes ia gjen”. Atehere kam filluar t’i ndiej shqetesimet qe mund te ndodhte ndonje gje.

Fevziu: Ju thoni ne librin tuaj se Kryeministri nuk beri asgje per ta ndalur renien e tij te vazhdueshme, qe nga shtatori deri ne dhjetor te 81. Si mund te ma zgjeroni pak me shume kete ide qe keni hedhur aty?

Shehu: Une them qe nuk mund ta ndalte dhe prandaj nuk e ndali. Dhe e ndjente qe s’mund ta ndalte. Eshte mjaft e nderlikuar, nuk di si ta shpjegoj. Kjo do te kerkonte te shkruaja nje liber te tere, po me perpara e ka bere Kafka, mjafton te lexosh “Procesin”. Cfare bejne personazhet e Kafkes kur e shohin qe po vjen fundi i tyre? E ndjejne qe nuk mund te bejne asgje. Keshtu ka ndodhur qofte per tim ate, qofte per te tjere qe jane eleminuar perpara tij.

Fevziu: Sipas jush, fejesa ishte shkak apo pretekst per eleminimin e Shehut?

Shehu: Me i prirur jam te mendoj se ka qene shkak, dhe jo pretekst. Megjithate, edhe ne qofte se ka qene shkak, sic ka edhe me shume gjasa, nuk them se eshte i vetmi shkak. Jane shume shkaqe te tjera. Duhet pare ne kontekst. Kur shkohet tek fejesa, kur thuhet pse e eleminoi etj. etj, kjo ka te beje me vazhdimesine e sistemit, me dyshimet qe kishte Enver Hoxha, me paranojen, sic thote dhe Fatos Lubonja ne nje shkrim te gjate, ku analizon pikerisht kete fenomen. Pse lindi kjo paranoje? Kjo lidhet me dicka qe shkon shume me larg ne kohe dhe shkon ne thelbin e vete sistemit. Eshte nje sistem qe nuk lejon lirine e shprehjes, jo vetem tek shoqeria, por as ne kupolen e tij nuk e lejon. Qeliza e ketij sistemi eshte organizata e partise e tipit leninist. D.m.th., ai centralizem qe quhet demokratik, por qe ne te vertete zhduk lirine e fjales. Lideret, kupola, nuk dine as per njeri-tjetrin se cfare mendon. Prandaj thashe se nuk mund te kete miqesi, nuk mund te kete besim, ka vetem bashkefajesi, njerez qe dine se kane bere dicka te keqe bashke, dicka te palejueshme ose dicka te rende, qe e justifikojne ne nje menyre ose ne nje tjeter, dhe pikerisht kjo i lidh ata njerez. Mirepo, se cfare mendon secili, ate gje nuk mund ta dije askush prej tyre, sepse jane privuar nga liria e shprehjes. Eshte vete struktura e atij sistemi, e bazuar ne dhunimin, ne shtypjen totale te lirise se shprehjes. Kjo krijon mosbesimin midis njerezve qe jane edhe ne vete kupolen qe drejton vendin. Tekefundit kjo lind paranojen e atij qe eshte me siper: nuk ka besim te askush. Dhe ka te beje gjithashtu me ate qe thashe, se nuk ka miqesi ne kupolen e atij sistemi.

Fevziu: Ku misherohej paranoja e Enver Hoxhes ne kete rast, ne eleminimin e Shehut?

Shehu: Ka menduar se ky njeri, duke qene gjalle, ben keto gjera qe shkojne ne kundershtim me normat e luftes se klasave; dhe pastaj fillon spiralja e te munduarit ne menyre paranojake, qe mund ta shohe tjetrin si te lidhur me gjithfare agjenturash.

Fevziu: Brenda te njejtes logjike, meqenese po me pergjigjeni me ate qe quhet paranoja e Hoxhes, ka pasur nje hamendesi qe eshte nenvizuar nga disa analiza, sipas te cilave ne rast se Shehu do te ishte pasardhesi i Enver Hoxhes, ai do te ishte me i hapur me perendimin. Ne fillim te intervistes edhe ju e thate se ishit pregatitur te flisnit me te nese do te vinte kjo dite.

Shehu: Cfare roli do te luante ajo qe do flisja une? Madje nuk e di a do kisha guximit te flisja. E kisha menduar, por tjeter gje eshte po te isha perballe tij. Nuk di ku bazohen ata njerez qe thone se do te lidhej me Perendimin. Ndoshta do te ishte ne kuptimin pragmatik ekonomik, mund te merrte disa gjera, por sistemi nuk do te ndryshonte. Eleminimi i Mehmet Shehut ishte fatkeqesia e tij, ishte fatkeqesia e familjes sone, por nuk ishte fatkeqesia e Shqiperise. Nuk ka humbur shans Shqiperia me kete. Ishte nje krim pallati, e pesuam ne, por Shqiperia nuk ka humbur ndonje shans.

Fevziu: Nisur nga kjo qe ju e quani dhe qe faktin qe paranoja e Hoxhes po conte drejt eleminit te Mehmet Shehut, nderkohe Mehmet Shehu kishte qene deshmitar i shume eleminimeve te tjera qe fillonin qe nga vitit 1945 e ne vazhdim, brenda strukturave te Partise Komuniste. A kishte menduar ndonjehere ai qe ky fat mund te ndiqte edhe ate?

Shehu: Mund te them po dhe jo, por do me duheshin faqe te tera, dhe me teper duke e ndertuar si personazh letrar. Une nuk jam psikolog. Mund te them qe ne nje nivel te caktuar psikik nuk e mendonte, ne nje nivel tjeter them se edhe e mendonte.

Fevziu: Ne c’kuptim?

Shehu: Thashe, me duhen faqe te tera per ta shpjeguar. Nuk mund ta shpjegoj dot keshtu. Nuk jam psikolog.

Fevziu: Po ne muajt e fundit, e ndjente goditjen qe po i vinte? Ishte i bindur per kete?

Shehu: E ndjente, por prape mendoj se deri ne momentin e fundit ka pasur besim tek Enver Hoxha, sepse s’kishte rruge tjeter. Dhe kur e pa qe s’kishte fare asnje rruge, atehere vrau veten.

Fevziu: A i kishte premtuar enver Hoxha qe do ta mbeshteste?

Shehu: Po, Mehmet Shehu i ka thene ne takimin e fundit para mbledhjes, “a do te me ndihmosh?” Dhe Enver Hoxha i eshte pergjigjur, “po, do te te ndihmoj”. Po c’rendesi ka kjo! Megjithate, nuk mendoj se keto krimet e pallatit jane gjerat me te renda dhe me karakteristike te atij sistemi. Dhe dua te shtoj se tani eshte dhene nje material mbi gjyqin e Teme Sejkos, eshte dhene se si u eleminua, etj. etj. Megjithate, jepet si nje “scoop” dhe si nje kronike e zeze. Nuk thuhet fare se djali i tij eshte pushkatuar kot ne vitet 70, gjoja per sabotim. Kur eshte pushkatuar djali, e veja e Teme Sejkos ka vrare veten duke u hedhur nga ballkoni dhe djali tjeter eshte futur ne burg. Vuajtja lihet menjane, nuk ka rendesi. Rendesi ka sensacioni, doli nje gje e re, u zbulua nje gje e re! Dhe nuk nuk me pelqen nganjehere si trajtohet kjo ceshtja e ngjarjeve ne lidhje me tim ate, e vrau veten, s’e vrau veten, si ndodhi, qysh ndodhi, per detaje. Nuk ka rendesi, vrau veten apo e vrane te tjeret. Gjithsesi eshte nje krim dhe lidhet me shume e shume krime te tjera.

Fevziu: Ju e analizoni ne fakt ne librin tuaj dhe thoni se pavaresisht se si ka ndodhur akti perfundimtar, vetvrasja, ne nje menyre ishte vrasje sepse e detyruan te shkonte atje. Por, meqenese edhe pjesa e asaj qe quhet “xhalo”, ka rendesine e saj, ju jeni I bindur se babai juaj ka vrare veten?

Fevziu: Jo, ajo qe quhet “xhalo”, per mua s’ka asnje rendesi. Une e kam thene tashme, dhe jam i bindur. Ne nje fare periudhe kam pasur dyshime, por tashme qe nga viti ‘96 jam i bindur qe ka vrare veten dhe e kam thene edhe publikisht, edhe ne nje liber qe kam botuar mbi kerkimin e eshtrave te tij, nje roman autobiografik. Dhe qysh atehere deri tani nuk ka dale asnje fakt qe ta kundershtoje, perkundrazi, kemi faktin qe e ka konfirmuar: letra, qe une e permend ne te dy librat e mi autobiografike. Letra u botua, materiali u botua. Une nuk e kam pare letren, por nuk ka shume rendesi dhe nuk ka pse merremi me anen te kronikes se zeze ose anen sensacionaliste.

Fevziu: Deri ne vitin 1996, ju thate se kishit ende nje lloj dyshimi te mjegullt per vetvrasje, nga ju vinte ky dyshim?

Shehu: Po, sepse nuk dihet se si ndodh ne ate lloj sistemi. Cdo lloj gjeje mund te ndodhte dhe kishte disa pika te erreta, per shembull nuk ishte bere autopsia. Kur bisedova me njeriun qe ishte marre me ekspertizen, ai m’i sqaroi keto dhe une i besova, dhe besoj se ishte i sinqerte.

Fevziu: Ka pasur njne hije dyshimi qe vinte nga eleminimi i Ministrit te Shendetesise. Sipas shtypit,u fol edhe per kete.

Shehu: Po, u fol edhe per kete, por ai njeri ma sqaroi. Njekohesisht edhe per letren kisha pyetur, kisha degjuar nga dy burime te ndryshme. Nuk e kisha pare, dhe asnjeri nga keta nuk e kishte pare letren. Por, tani qe doli letra, normalisht nuk mund te dyshohet me.

Fevziu: Ju keni qene nje nga njerezit e fundit qe e ka takuar babain tuaj, a kishte te pakten edhe nga kontakti juaj, qofte edhe i shpejte, a dukej qe ai kishte vendosur te vriste veten? A dukej se ishte ne nje rruge pa zgjidhje? Thuhej qe ne Byrone Politike do te merrte vetem nje verejtje te lehte.

Shehu: Se si do shkonte mbledhja e Byrose Politike dhe cili do te ishte fundi i tij, ne cfare menyre do te perfundonte, ate nuk e di dhe nuk mund ta perfytyroj. Po per t’u eliminuar, do eliminohej. Si do realizohej eleminimi i tij, eshte tjeter ceshtje, dhe kjo e kalon fantazine time. Por une do te thosha qe deri ate nate, po edhe me heret ne ato jave, e kam ndier qe ai njeri psikologjikisht ndodhej ne rrugen e vetvrasjes, ishte nje njeri qe mund te kryente vetvrasje. Ishte nje njeri i tjetersuar.

Fevziu: Ky ishte nje perceptim qe e kishin edhe anetare te tjere te familjes?

Shehu: Po.

Fevziu: Personalisht, si ishte ai? Ishte nje njeri I forte, qe rezistonte?

Shehu: I forte? Cdo me thene i forte? Puna eshte qe tradita qe kemi ne shqiptaret dhe qe ka edhe politika shqiptare, ose qe ka pasur, nuk e di si e ka tani, eshte qe me pushke ne dore dhe me kallashnikov, jemi trima, ama kurajo civile s’kemi. Kjo eshte kultura politike qe kemi ne.

Fevziu: Qe do te thote e perkthyer, ne kete rast?

Shehu: Qe kur tjetri eshte me i pushtetshem, dhe kerkon te te poshteroje, t’i thuash “ne djall te vesh!”. Kete s’e kemi. Kjo mungon. Aq me teper ne ate sistem totalitar. Eshte tjeter gje kur lufton me pushke ne dore. Edhe sot e kesaj dite, kur kapim kallashnikovin. Por, nga ana tjeter, shiko cfare ndodh, me prirje nenshtrimi qe vazhdojne te ekzistojne ne shoqerine shqiptare ndaj njerezve te pushtetshem. Se si pushtetaret, edhe sot e kesaj dite qe jemi ne demokraci, here pas here ne njefare menyre tallen ose fyejne opinionin publik.

Fevziu: Nese do tju pyesja se cili ka qene roli i Ramiz Alise ne kete?

Shehu: Nga disa gjera qe kam degjuar dhe qe i paraqes si gjera qe i kam degjuar, sepse nuk mund t’i shihja, ai ka patur nje rol te vecante, bashke me Nexhmije Hoxhen. Kam shkruar tek libri im i dyte autobiografik “Rrefim ndane nje varri te zbrazet”. Kam pershkruar nje episod, te cilin e kam degjuar, per nje takim te Ramiz Alise me Nexhmije Hoxhen, qe bisedojne per kete gje perpara se te flisnin me Enverin vete, dhe ketu roli i te dyve del qe eshte thelbesor. Megjithate, pertej ketyre qe jane gjera te mundshme, logjikisht patjeter qe ka pasur nje rol te rendesishem. Ramiz Alia ka qene nga njerezit me te pushtetshem ne ate moment dhe nuk besoj se ka ndenjur krejtesisht pasiv. Dhe nga gjerat qe di une se si jane zhvilluar ngjarjet ne ate kohe, roli qe ka luajtur Ramizi, cfare kam degjuar ne shtepi dhe si kam degjuar nga nena ime qe eshte zhvilluar mbledhja, sic i kishte thene vete Mehmet Shehu, del se ka pasur nje rol mjaft te rendesishem gjate atyre muajve. Vec asaj, kete e konfirmon qendrimi i sotem i Ramiz Alise, qe ngulmon ne ate se Mehmet Shehu paska qene agjent i amerikaneve e i anglezeve. Mua do te me pelqente te kishte qene keshtu, me mire sesa te kishte qene numri dy i atij regjimi. Natyrisht, nuk eshte ndonje gje shume e madhe, po prape me mire se sa cfare ka qene ai ne te vertete. Do te doja te kishte qene ashtu. Dua te mbroj te verteten, sic e di une, qe nuk ka qene ashtu dhe vec asaj me acaron qendrimi qe ka Nexhmije Hoxha ose Ramiz Alia qe thone se ka qene agjent, sepse me kete duan te justifikojne krimin qe eshte bere. Dhe perderisa ai ngul kembe edhe sot e kesaj dite dhe nuk eshte ne gjendje te thote se ka qene nje gabim, por vazhdon te thote se Mehmet Shehu ka qene agjent, e thote ngase perpiqet te mbuloje krimin.

Fevziu: Zonja Hoxha thote qe ka dokumenta ne dispozicion, madje dhe dokumenta te koduara, sipas te cilave, babai juaj ka qene agjent i sherbimeve sekrete?

Shehu: Po kush i beson keto gjera? I beson ti? I besojne vetem ndoca trumykur, dhe problemi eshte qe, edhe nese gazetat shiten 5 mije kopje me teper, nuk eshte mire qe njerezit e medias te zvarrisen pas atyre trumykurve.

Fevziu: Nje njeri qe eshte 30 vjet numri dy i regjimit nuk ka se si te jete agjenrti i sherbimeve te huaja. Megjithate, dua t’i kthehem dhe nje detaji tjeter qe lidhet me psikologjine qe ka pasur regjimi. Ju thoni ne librin tuaj se ne shume raste, ne momentet e fundit, Kryeministri, nena juaj flisnin ne veranden e shtepise dhe jo ne shtepi, nga frika e pergjimit. Si shpjegohet kjo psikoze ne numrin dy te regjimit? Si mund te ndodhte?

Shehu: Ai e dinte shume mire se si funksiononte ai regjim dhe filloi ta ndjente ne kurriz te vet.

Fevziu: Nuk e kishte menduar me pare kete gje?

Shehu: Mund ta kete menduar ne momente te tjera, vite me pare, por per mua ishte hera e pare qe e shihja ne ate gjendje.

Fevziu: Pra, Mehmet Shehu besonte se pergjohej edhe brenda shtepise se tij per ato qe thoshte?

Shehu: Po, e mendonte si shume te mundshme. Dhe ne nje rast ma ka thene edhe mua, disa jave para se te eliminohej: kujdes, mos fol, mos shpreh pakenaqesi, se fjalet kane kembe, ecin vete dhe vene atje ku s’duhet. Edhe me la te nenkuptoja se pergjoheshim.

Fevziu: A ka pasur nje aleance pak me te gjere qe vinte nga interesa te ndryshme brenda Byrose Politike, per eleminimin e tij, perkunder edhe emri Kadri Hazbiu si nje nga protagonistet e ketij eleminimi?

Shehu: Po, eshte permendur dhe emri i tij dhe ka gjasa qe edhe ai te kete luajtur rol.

Fevziu: A mendoni se Enver Hoxha mund te mos kete qene i predispozuar deri ne fund, por ka qene i shtyre per ta bere kete?

Shehu: Tani, keto jane enigma qe nuk zgjidhen kurre dhe ne fund te fundit per mua nuk kane shume rendesi. Jo per mua si i biri i Mehmet Shehut; flas ne lidhje me Historine e Shqiperise, dhe aq me pak jane te rendesishme ne lidhje me kohen e sotme.

Fevziu: Ne librin e saj zonja Hoxha thote qe ka qene nje lloj kurthi ardhja e Enver Hoxhes dhe Nexhmije Hoxhes ne shtepine tuaj diten e fejeses dhe se ata nuk kane qene ne dijeni te asgjeje qe ndodhte. Ne te vertete ne librin tuaj shpjegohet ndryshe, ka nje mosrakordim midis tyre. Ajo thote qe nuk e ka njohur profesor Turdiun, nuk ka qene ne dijeni te lidhjeve qe kishte familja e tij. Si e kujtoni ate vizite te zonjes Hoxha?

Shehu: Si nje vizite krejt normale, bile ata folen edhe per profesor Turdiun, folen edhe per nenen e Silves, qe Nexhmija, nuk e di, kishte qene ne nje shkolle me te. D.m.th., e dinte shume mire se kush ishin. Po c’rendesi ka! Nuk kane shume rendesi keto gjera, mendoj une; dhe aq me teper, pse duhet t’u kthehemi sot ketyre gjerave?

Fevziu: Sepse kemi nderkohe, nje deshmi qe lidhen me pikepyetjet…

Shehu: Deshmi nga kush? Nga Nexhmije Hoxha?

Fevziu: Qofte dhe kjo…

Shehu: Po cfare deshmie eshte? Cfare pritet te thote ajo? A ia vlen te merrem? Si personazh letrar, po, eshte shume interesant, po nuk do rri une te polemizoj me te. Aq sa c’botova tek “Korrieri”, aq meriton, jo me teper.

Fevziu: Po ju vete pse u denuat?

Shehu: Une jam denuar dy here, per agjitacion e propagande. Nje here jam denuar ne 1982 dhe nje here pasi u arrestova ne fund te 1989, pasi dola njehere nga burgu dhe isha ne internim. Hera e pare ishte per akuza ne lidhje me biseda qe kisha patur me njerez te ndryshem ose ne lidhje me gjera te cilat i kisha shkruar, kryesisht te botuara. Kurse heren e dyte ishte ngaqe u kisha derguar nje leter Ramiz Alise dhe Foto Camit, per te protestuar per gjendjen e te drejtave te njeriut ne Shqiperi dhe vecanerisht per gjendjen e te burgosurve politike, leter qe e kam bere ne tetor 1989. Edhe per kete me kane denuar. Akuza kryesore ishte kjo leter, te tjerat ishin te tilla si “ka vazhduar te flase gjithe kohes”, si dhe per hedhjen poshte te asaj qe mund quhet “ceshtja Mehmet Shehu”. Bile me pyeten a mendoja se Mehmet Shehu ka qene armik i popullit, sepse per kete gje une kisha shkruar ne nje nga letrat qe i dergoja Ramiz Alise. Dhe une iu pergjigja, prokurorit pao gjykatesit: po mendoj se ka qene armik i popullit dhe tradhtar i popullit, por jo ne kuptimin qe thuhet zyrtarisht nga ju dhe nga regjimi juaj. Ka qene armik i popullit dhe tradhtar i popullit ne ate kuptim qe regjimi qe perfaqesoni ju e ka tradhetuar kete popull.

Fevziu: Dhe sa u denuat per kete?

Shehu: 8 vjet.

Fevziu: Dhe sa bete per kete?

Shehu: 15 muaj, sepse u lirova ne mars te 1991, ndodhen ndryshime politike, se perndryshe do kisha vazhduar deri me 1997, dhe prape e prape do te isha ne burg. Ma tha hetuesi, gjithen jeten burgjeve dhe internime, e kisha te qarte.

Fevziu: Po nena juaj ishte ne burg ne ate kohe?

Shehu: Nena kishte vdekur nderkohe ne burg.

Fevziu: Ne momentin qe ju ndodheshit ne burg, ne te njejtat qeli ose ne te njetin burg ku ju keni qene duhet te kene qene dhe shume viktima te regjimit, disa edhe viktima direkte te Kryeministrit Mehmet Shehu. Si ishte sjellja e tyre ndaj jush?

Shehu: Kane ndare buken me mua, kane hequr rroben nga trupi kur une s’kam pasur. Nuk duhet menduar se te burgosurit politike kane qene revanshiste, radikale etj., nuk eshte e drejte ashtu sic paraqitet, ndoshta duan ta paraqesin sot ashtu sepse nuk iu plotesojne kerkesat legjitime qe kane te burgosurit dhe u nxjerrin policine dhe trupat speciale dhe i rrahin dhe nuk u japin ate qe u takon. Nuk jane revanshiste dhe asnjehere nuk kane kerkuar teper dhe jane nje pjese mjaft paqesore e shoqerise shqiptare. Kete une e kam ndier edhe nga njerez qe drejtperdrejt e kane pesuar nga im ate. Nuk me fajesonin mua per ate qe kishte bere im ate ndaj tyre.

Fevziu: A ka pasur ndonje rast, kur dikush I denuar konkretisht per kete drejtim, jeni gjetur ju perballe njeriut?

Shehu: Disa te tille i kam miq.

Fevziu: Qe ishin denuar pikerisht prej Mehmet Shehut?

Shehu: Po. Drejteperdrejt. Ka pasur dore drejteperdrejt im ate lidhur me ta. Disa ma kane thene me vone, pasi ishim bere miq.

Fevziu: Cili ka qene mendimi yt, perpara dhe pas denimit, gjate kohes qe kishin ndonje probem me regjimin, keni pasur ndaj asaj klase te shoqerise qe ishte kundershtar te regjimit? Jo publike, sepse publike atehere nuk kishte. Flas per ato familje qe vinin me nje tradite antikomuniste.

Shehu: Tani, c’rendesi ka se cfare mendonte djali i kryeministrit, - i atij qe ka qene kryeminister I Shqiperise para 20 e ca vjetesh, - per njerezit e persekutuar nga ai regjim? E di cfare ka rendesi sot? Se si i trajton qeveria e sotme ish-te perndjekurit. Keshtu qe nuk duhet shmangur vemendja nga keto gjera. Megjithate, mund t’i pergjigjem pyetjes suaj. Kur nje regjim te maste, te numeronte qimet e flokeve dhe qimet e mustaqeve, si mund te shkoja une te takoja ne burg njerez te burgosur? Une kisha shoke, qe kishin qene shoke te mi dhe ishin te burgosur. Nuk mund te shkoja t’i takoja, ne burg apo ne internime. Njerin nga keta shoke te mi e kam takuar, kur ka dale nga burgu. Jamarber Markon. E kam takuar, por natyrisht ne menyre shume diskrete, qe te mos bija ne sy qe e takova. Kisha frike. Nuk behej shaka me regjimin.

Fevziu: Edhe ju kishit frike?

Shehu: Po domosdo, kushdo kishte frike. Cfare me mbronte mua?

Fevziu: Fakti qe ishit djali i Kryeministrit… .

Shehu: Ndoshta mund te ishte me keq, se mund te merrej vesh, vezhgohesha me teper. Se cfare pasoja do te mund te kisha, nuk e di, por gjera te mira nuk do te kisha, dhe pa u prekur fare nuk do te mbetesha. Sidoqofte, frika eshte. Mendoj se nuk ka qene frike e ekzagjeruar, nuk mendoj se jam nga njerezit me frikacake.

Fevziu: Si e gjykoni sot, qe jeni me i ftohte, pasi ka kaluar shume kohe, regjimin komunist?

Shehu: Gjykimi nuk eshte i ndryshem ne thelb: si nje nga regjimet me te tmerrshme qe ka njohur historia e njerezimit, sistemi totalitar ne shekullin e 20, ndersa dy shembujt e tij jane – njeri nazizmi dhe tjetri pikerisht komunizmi. Sidomos ne variantin stalinian. D.m.th., nje regjim qe synon te vendose kontrollin total mbi njerezit, jo vetem ne veprimet e njerezve, po dhe ne shpirtrat e njerezve, ne cfare mendojne dhe cfare ndjejne njerezit. Natyrisht, ne keto vite une edhe kam lexuar me teper, kam menduar me teper; nga leximet dhe meditime te tilla natyrisht ka ardhur duke zhvilluar koncepti qe kam mbi sistemin komunist, por qe, per te shtjelluar ato gjera qe kam lexuar, kjo do te donte nje bisede shume te gjate.

Fevziu: Te perqendrohemi kryesisht ne regjimin komunist ne Shqiperi, duke e krahasuar me vendet e tjera, si e gjykoni sot ate?

Shehu: Ne krahasim me vendet e tjera te Lindjes, sigurisht qe ka qene me i eger sesa vendet e e tjera satelite te Bashkimin Sovjetik. Atje filloi nje hapje mbas 1956-s. Nje ndryshim ndodhi edhe ne Rusi me Hrushovin, pastaj pati hapa prapa, por mund te them se nuk eshte e vertete qe Rusia ka qene vend me pak diktatorial se sa Shqiperia. Ka qene po aq i eger, dhe ate e shohim edhe sot. Ndoshta, sepse ka qene edhe koha me e gjate ne BS, po sidoqofte ka qene shume i krahasueshem me ate qe kishte Shqiperia. Po ashtu, nje rast i vecante eshte ish-jugosllavia, qe ishte vendi si me i hapur, por qe pati tranzicionin me te tmerrshem. Ne njefare menyre, edhe ai “liberalizem” i sistemit te Titos ka qene njefare fasade, sepse kishte nje te keqe shume te thelle, qe dukej pikerisht ne represionin ndaj kosovareve.

Fevziu: Megjithate, pse ne Shqiperi regjimi ishte kaq represiv, shume me teper sesa ne vendet e tjera, pa momente hapje, pothuajse fare?

Shehu: Eshte e veshtire qe te behet nje shpjegim i tille, por ndoshta edhe per nje zhvillim me te paket, qofte ekonomik, social, kulturor qe ka patur Shqiperia ne krahasim me vendet e Europes Qendrore. Por nuk lidhet me ndonje fatalitet qe te vije nga thellesia e shekujve ose e historise shqiptare.

Fevziu: Si e komentoni pranine disi te ekzagjeruar ne media te shkrimeve, komenteve, dosiereve per vitet e komunizmit ne Shqiperi, shumica e te cilave jo ne linje shume serioze?

Shehu: Qe te kete nje meditim, nje persiatje mbi ate cfare ndodhi ne kohen e komunizmit, eshte jo vetem normale, po edhe e shendetshme per shoqerine. Por mendoj se menyra se si trajtohet kryesisht ne media eshte me teper ajo qe ju vete e keni quajtur telenovele, ose, do te thoja, nje perzjerje midis telenoveles dhe kronikes se zeze. Eshte perpjekja per ta banalizuar te keqen, nje te keqe ku nje pjese e njerezve kane marre pjese edhe vete. Mund te jete edhe kjo, ne ate pjese te vogel te shoqerise, te cilet perbejne plusin e shtimit te tirazhit te gazetave kur dalin te tilla shkrime. Natyrisht, ka edhe njerez qe kane instiktin apo shprehine e neshtrimit ndaj hijes se pushtetit.

Fevziu: Cdo me thene nenshtrimin ndaj hijes se pushtetit?

Shehu: Domethene qe i sugjestionon hija e pushtetit dhe ju duket, kur flitet per ata njerez, gati gati si…

Fevziu: Pjesa kryesore e kujtimeve nga kjo kohe qe ju keni lexuar, qofte ne formen e librave, qofte ne formen e publikimit ne shtypin periodik. Duke filluar qe nga Bedri Spahiu ne fillim te viteve 1991, Ramiz Alia, Nexhmije Hoxha, Todi Lubonja, Fatos Lubonja. Ka nje seri njerezish qe kane shkruar ne kete drejtim?

Shehu: Jane nga me te ndryshmet. Duhet folur per secilin vec e vec. Nuk mund te flas “en bloc” per te gjitha, ka nga me te ndryshmet dhe natyrisht nuk i kam lexuar te gjitha.

Fevziu: Te zotit Alia, per shembull?

Shehu: Nuk di shume per te, vetem i kam hedhur nje sy aty ketu dhe me teper i kam pare keto kur i botoi me 1991, tek thoshte se Mehmet Shehu ka qene agjent dhe “ne kemi dokumenta”. Natyrisht qe s’me duket i sinqerte dhe e kuptoj pse nuk eshte i sinqerte. Kurse te zonjes Hoxha, sic thashe, i kam lexuar terthorazi... Fatos Lubonja eshte njeri qe nuk ka te beje me ate sistem, eshte nje kundershtar prej kohesh i atij sistemi. Eshte tjeter gje, nuk ka te beje, nuk ka lidhje me regjimin. Ai jo vetem qe s’ka pergjegjesi politike, por ka tjeter pozicion, ka tjeter mentalitet. Bedri Spahiu mendoj se eshte ndare shpejt nga ai regjim dhe ka pasur nje mendim te kthjellet per ate regjim kur e kam takuar…

Fevziu: Cili eshte ndikimi me i madh i te shkuares qe vazhdon te dominoje? Si e gjykoni?

Shehu: Ne nje sere drejtimesh, ne nje sere dimensionesh. Ne jeten politike ekziston nje lloj perceptimi bardh e zi. Nuk flas per shoqerine, se nje pjese e rendesishme e saj eshte e menjanuar nga politika dhe e shikon jeten politike ne nje menyre gjithmone e me skeptike, gje qe ka te keqiat dhe rreziqet e veta. Por, brenda perbrenda klases politike, ekziston nje veshtrim bardh e zi dhe nje tensionim, njefare kreshperimi. Kjo eshte nje trashegimi qe kemi nga e kaluara. Gjithashtu, do te thosha dicka edhe ne lidhje me qendrimin ndaj kapitalizmit. Koncepti marksist-leninist, qe kapitalizmi eshte nje xhungel, qe nuk ka norma, nuk ka moral, qe eshte shfrytezim dhe zhvatje e paskrupullt. Ky eshte koncepti marksist-leninist per kapitalizmin dhe kete gje ne e shohim te instaluar ne kapitalizmin shqiptar, ndersa nje pjese e kesaj elite ekonomike vjen pikerisht nga elita politike e komunizmit. Keta njerez pikerisht jane edukuar me kete ide, qe i tille eshte kapitalizmi, dhe kane sukses ngase jane te paskrupullt. Edhe kjo eshte nje lloj trashegimie qe kemi, d.m.th nje lidhje e konsumizmit me komunizmin, gje qe shprehet edhe ne kulture njekohesisht.

Fevziu: Ju vete me se merreni tani?

Shehu: Merrem me krijimtari letrare, qe per mua eshte puna me e rendesishme. Bej here pas here ndonje perkthim dhe, njekohesisht, ne menyre te vazhdueshme, bej projekte per aktivitete kulturore ne Qendren e Kultures Bashkekohore te Barcelones.

Fevziu: Meqenese jemi tek letersia, dhe po shkeputemi disi nga situata shume e zymte e regjimit komunist ne shqiperi. C’perceptim kishin drejtuesit me te larte te regjimit komunist, per letersine? E njihnin letersine? Ishin njerez te kulturuar?

Shehu: Mund te them se asnjeri nga ata. Natyrisht, Sejfulla Maleshova, por ai ishte eleminuar heret. Per tim ate mund te them se kishte shije letrare, ndonjehere kishte disa gjykime shume te goditura per letersine dhe per veprat letrare. Por kishte nje luhatje midis intuites se tij letrare dhe dogmave zhdanoviste, te nje periudhe shume te eger dhe te erret te BS-se, te cilat natyrisht kaluan ne Shqiperi. Kishte nje luhatje te cuditshme midis ketyre te dyjave.

Fevziu: Cila ishte letersia qe i pelqente Mehmet Shehut me shume?

Shehu: I pelqente letersia klasike. Letersine moderne, pak e njihte.

Fevziu: Po per letersine shqiptare? Kishte nje gjykim, apo s’kishte?

Shehu: Kishte, edhe lexonte. Por luhatej midis ketyre dy gjerave, midis nje intuite te mprehte letrare dhe disa dogmave qe e benin te fliste gjera absurde.

Fevziu: Brenda librit tuaj “Vjeshta e ankthit”, ju sillni aty nje episod qe ka ndodhur midis babait tuaj dhe jush, kur ai ju flet kunder Ismail Kadarese. Madje e quan nje lloj njeriu qe donte te hynte ne sekretet shteterore per t’ia percjelle ato perendimit. Si e gjykoni kete situate? Si shpjegohet qe numri dy i regjimit dyshonte per nje shrkimtar dhe ky shkrimtar nuk ndeshkohej?

Shehu:Keto gjera im ate i ka thene ne momente shume anormale dhe kur ne njefare menyre pa e ditur as vete ndjente ose parashikonte ate qe do t’i ndodhte. Kadareja eshte dyshuar per agjent. Me kane pyetur edhe mua per te nje here, se mos kishte lidhje te babait me Perendimin nepermjet Kadarese, qe shkonte ne Perendim, edhe, si nuk doli gje nga kjo, u mbyll ceshtja. Por Sigurimi e dinte qe Kadareja ishte kunder regjimit dhe une kete e pashe shume qarte ne hetuesi.

Fevziu: Ju kane pyetur ne hetuesi per Kadarene?

Shehu: Po, me kane pyetur, dhe shihja se kishte nje mendim shume shume negativ ne Ministrine e Brendshme per Kadarene. E konsideronin armik.

Fevziu: Ne c’kuptim armik?

Shehu: Armik te regjimit, dhe ata ishin gati-gati te sigurte se ai do te futej brenda. Dhe une kam takuar njerin nga ata njerez qe me kane marre ne pyetje dhe e kam pyetur pse ngulmonin aq shume tek Kadareja ne njefare momenti. Ai tha se ishte hapur dosja per ta futur brenda, por qe u mbyll, u nderpre. Pse nuk e futen brenda? Shkrimtaret, sidomos shkrimtaret e njohur, ne regjime te tilla, pak jane futur brenda, edhe nga ata qe jane konsideruar armiq, madje edhe ne kohen e Stalinit ne BS, edhe ne Shqiperi, ose ne periudha mjaft te ashpra sikurse ajo menjehere pas pushtimit te Cekosllovakise, psh Hrabali apo Kundera. Hrabali e ka botuar kryevepren e tij me 1969, te nesermen e pushtimit, ne nje kohe shume te eger. Nuk ishte kollaj t’i burgosje, gjeja me e mire ishte qe t’i kontrolloje, t’i trembje, t’i mbaje ne zap nepermjet censures. Por kohet e fundit degjova fjalen e nje shkrimtari te njohur hungarez, Adam Bodor, i cili ka qene edhe ne burg ne vitet 50, dhe ai thoshte qe pikerisht kontrolli total qe donte regjimi te vendoste mbi letersine, nxiste te kunderten, d.m.th. qe te behej edhe letersi e mire, edhe brenda asaj qe botohej ne ate kohe. Sepse shkrimtaret arrinin te gjenin menyra per t’iu shmangur censures.

Fevziu: Po Enver Hoxha, cili ishte shkalla e tij e njohjes se letersise dhe e kultures?

Shehu: E gjykoj nga menyra se si citonte burimet e ndryshme, dhe mendoj se ishte njeri krejtesisht medioker si formim intelektual.

Fevziu: Nderkohe, ju keni shkruar se ai kishte nje biblioteke te pasur… .

Shehu: Po, biblioteken e kishte te pasur. Mund te lexosh, mund te shfletosh, po varet se sa aftesi ke per te asimiluar.

Fevziu: Po gjykimi juaj per librat e tij?

Shehu: Besoj se eshte e tepert te flas. Mbushur me genjeshtra, nje mistifikim komplet i historise se Shqiperise. E si mund te ishin ndryshe? Protagionisti kryesor i nje regjimi tejet represiv kerkon qe te shkruaje historine. Nuk jane interesante veprat e tij ne vetvete, por fakti qe ne moshen 70 vjec, ky njeri zbulon se mund te shkruaje libra teorike dhe ben paralelizma mes vetes se tij dhe Leninit, qe nga titujt e librave qe ve.

Fevziu: Cilat ishin shijet e perpunuara estetike ne pergjithesi me kupolen komunsite te kohes? Qofte me perzgjedhjen e filmave qe shihnin, jo thjesht me letersine.

Shehu: Nuk di se si i perzgjidhnin filmat, por mesa mund te gjykoj e te shoh nga fjalimet e tyre... Ndoshta, disa edhe mundet te kene pasur njefare shije letrare, por qe nuk e shprehnin… Nuk e di.

Fevziu:Pse jetoni larg Shqiperise?

Shehu: Jetoj larg Shqiperise sepse jetoj ne Barcelone, jo ne nje vend cfaredo larg Shqiperise. Dhe ketu ndihem me mire per shkak te mjedisit kulturor qe kam gjetur, i cili me duket me interesant sesa atje. Megjithate, nuk eshte se e kam humbur krejt kontaktin me Shqiperine. Thjesht, kjo distance me krijon nje kend tjeter te pari, dhe nuk besoj se e kam humbur kontaktin.

Fevziu: Gjate kohes qe keni qene ne burg, gjate kohes qe familja juaj pesonte nje drame, qe natyrisht e kishin pesuar edhe shume familje te tjera me pare, a ka pasur ndonje moment qe ju ka brejtur nje lloj ndjenje hakmarrjeje? A ke menduar se mund te vije nje moment qe te lirohesh dhe mund te hakmerresh ndaj atyre qe kishin qene shkaktare te kesaj drame?

Shehu: Ne burg te vijne lloj-lloj mendimesh, sepse nje nga gjerat kryesore ne burg eshte se njeriu ka shume kohe, shume shtysa e arsye per te menduar. Dhe gjithfare mendimesh te vijne. Njeri lidhet pikerisht me ate qe me thate qepare, se Nexhmije Hoxha ka qene e shtyre nga libri im “Vjeshta e ankthit” dhe e ka bere si pergjigje ndaj tij dhe thashe qe me vjen mire. Ne nje moment te caktuar e mendova veten sikur regjimi kishte ndryshuar dhe tani Nexhmije Hoxha ishte ne banken e te akuzuarve dhe une isha ne vendin e gjykatesit, sikurse kishte qene nje gjykates qe me kishte denuar mua, dhe pastaj thashe, jo, nuk mund te jem ne ate pozite.

Fevziu: Pse?

Shehu: Nuk e shihja veten ne poziten e gjykatesit qe me kishte denuar mua, nuk e di, nuk me ngjit, nuk perputhet me konstucionin tim shpirteror. Mbas kesaj me erdhi nje pamje tjeter ne mendje. Ka nje moment, tek romani “Vdekja me vjen prej syve te tij” te Rexhep Qoses, ku protagonisti i romanit, qe ishte shkrimtar, takon, pasi ka dale nga burgu, personin i cili e kishte futur ne burg, nje njeri te UDB-se, dhe nxjerr nga xhepi nje dicka qe vezullonte dhe qe te verbonte syte. Dhe tjetri u tremb, kujtoi se ishte thike. Ishte nje stilograf. Kete po. E tille mund te jete, ne qofte se mund te quhet, nje hakmarrje poetike. D.m.th te beja nje liber. Natyrisht, une librin nuk e kam shkruar qe te zemeroj ose te inatos Nexhmije Hoxhen, por ne qofte se rastesisht ka ndodhr kjo gje, me vjen mire qe e paska detyruar pas kaq vitesh t’u kthehet atyre ngjarjeve, qe ajo i quan miqesi e tradhetuar.

Fevziu: Qe ju thoni nuk pa pasur asnjehere miqesi… .

Shehu: Tradhetimi i miqesise ka ndodhur perpara se keta njerez te futeshin ne keto ingranazhe.

Fevziu: Babai juaj ka qene rreth 27 vjet kryeminister i Shqiperise, ka qene nje nga njerezit me te renedsishem te regjimit komunist. Cili besoni se do te jete vendi I babait tuaj ne Historine e Shqiperise?

Shehu: Nuk mund te bej parashikime, por logjikisht them qe do te jete i pandare nga vendi qe do te zere dikatura komuniste, sepse per nje kohe te gjate ka qene nje nga figurat kryesore te saj. Natyrisht, edhe per faktin se u eleminua, dhe per nga menyra se si u eliminua nje nga figurat kryesore: kjo, ndoshta, eshte mjaft domethenese lidhur me natyren e sistemit. Keshtu mendoj une… te pakten keshtu e gjykoj une.

FUND