Ylli Popa: Si ka ndryshuar Berisha

Akademiku i njohur 77-vjecar rrefen njohjen me Kryeministrin aktual, bisedat per sistemin komunist dhe veprimet e Ramiz Alise ne vitin 1990. Si shkroi artikullin “Ne kerkim te kohes se humbur” ne “Zerin e Popullit”

(vijon nga numri i kaluar)

Profesor, ju keni qene deputet, si ndodhi?

“Une kam qene njeri qe punoja shume. Ato kerkesa qe duheshin per ate pune, une i plotesoja. Por ka te ngjare qe edhe Enveri te kete ndikuar, mund te kete qene edhe porosi”.

Ne cilin vit jeni zgjedhur deputet?

“Kane qene dy legjislatura 1982-1986 dhe 1987-1991”.

Ne cilin vit e keni njohur Kryeministrin aktual, Sali Berishen?

“Qe kur ka qene student. Qe ne vitet ‘70”.

Cilat kane qene raportet tuaja me te?

“Raporte shume, shume te mira”.

Ne c’kuptim?

“Po, sepse mua Saliu me pelqente ne ate kohe. Ishte nje djale shume energjik, shume punetor, lexonte shume. Une i kam dhene shume libra atij qe ishin libra te ndaluar te kohes domethene. Per shembull, kam dhene “Pavijonin e kancerozeve” te Sorxhenicin, e shume libra te tjere, qe ai i perpinte, i lexonte me qejf. Prandaj me pelqente Saliu, se ishte multilateral ne kete drejtim”.

Si ishte cilesia e ketij si mjek?

“Ishte e mire. Edhe per te semurit interesohesh, edhe per kerkim shkencor”.

A ka qene ndonjehere Sali Berisha ne grupin mjekesor te Enver Hoxhes?

“Jo, nuk ka qene”.

Ne asnje rast?

“Jo. Ne asnje rast”.

Po interes politik shprehte ne ate kohe?

“Me Saliun, une bisedoja. Ishim kritike per shume gjera. Po une e theksoj kete qe, duhet me e ndare poziten tone politike ose mendimin tone, gjykimin tone, per mendimin e te semurit dhe cfaredo qe do te perfaqesoje ai ne vetvete. Per neve, i semuri eshte i semure, kushdo qofte”.

Cili ishte mendimi juaj per regjimin, a kishte kritika, a bisedonit me njeri-tjetrin, a e kritikonit regjimin ne biseda informale me njeri-tjetrin?

“Bisedonim me nuanca. Pastaj nuk kishte ndodhur qe te bisedonim me shume njerez. Do te bisedosh me nje edhe me ate mund te bisedosh hapur, ndersa me nje tjeter mund te bisedosh pak me mbyllur. Por, une me Saliun bisedoja hapur”.

Rreth c’vite, qe ne fillim?

“Qe ne fillim, pothuajse qe ne fillim”.

Si kane qene raportet tuaja te mepastajme?

“Jo si perpara. Sigurisht, ai u mor me politike, une vazhdova ne rrugen time, ai kishte preokupimet e tij dhe kohe nuk kishte me qe te takoheshim, qe te bisedonim. Por, edhe kur u be President, une isha te Komiteti i Helsinkit, shkoja te zyra e tij e pija ndonje kafe atje, me Kujtim Cashkun, me shoke te tjere te Helsinkit. Pas viteve 1994, pati nje ndryshim. Une them qe Saliu i tanishem nuk eshte me ai i asaj kohe”.

Ne c’kuptim?

“Te ketyre kontakteve tona, te ketyre bisedave tona. Pastaj une them qe Saliu ka ndryshuar shume. Ne sensin qe kur Saliu mendohet se duhet bere nje reforme ne Akademine e Shkencave, jemi dakord, ti je Kryeminister dhe te lejohet te besh kete. Por, une kam 10 vjet qe drejtoj Akademine e Shkencave dhe kam filluar reformen ne Akademine e Shkencave bashke me koleget e mi te Kryesise, qe javen e pare kur ne u emeruam ketu. Sepse neve donin te na emeronin, kurse ne thame jo, do te ndryshojme rregulloren e kesaj akademie dhe do ta demokratizojme. Do te bejme zgjedhje te fshehura dhe aplikuam keto ndryshime. Saliu as nuk pyeti, te me thote domethene: O Ylli do te bej nje reforme, ti si mendon?. Une 3 here kam kerkuar me leter nga Akademia e Shkencave, me firmen time i kerkoj takim, asnjehere nuk mora gje. Saliut duket i kane transmetuar disa kritika ne drejtim te punes se tij shteterore. Por, une kete nuk e ndryshova, keshtu isha edhe ne kohen e Enverit me Saliun. Une me Saliun bisedoja per gjera qe ishin kunder. Qe ne kohen e Enverit. Pse une do te ndryshoja tani, do te kisha frike nga Saliu?!”.

Kane qene kritika publike apo jo?

“Me shoket ketu, me njerezit. Ne shtyp jo. Ka dicka, dicka kam folur. Te ne ka denoncues sa te duash. Nuk doja t’i beja publike keto marredhenie per shkak te raporteve qe une kam pasur me Saliun. Por, te veprosh ne kete menyre, tani ka ndodhur skandali me i madh ne Akademine e Shkencave. Tani ky institucion me ligjin e dyte qe ka dal pas ketij viti, sepse doli nje ligj qe reformonte, qe u moren institutet, u quajt se institutet i ka Akademia Sovjetike, tipi bolshevik, keshtu eshte shprehur. Kur e degjova ne Parlament nje nate, qe foli Neritan Ceka, ne mbrojtje te Akademise dhe degjoj Saliun, qe thote se ajo eshte Akademi e tipit sovjetik etj., etj. Thashe une: O bo bo, mua me akuzon Saliu qe dashkam te mbaj nje Akademi te tipit sovjetik”.

Kjo eshte ceshtje personale profesor qe lidhet me konceptet?

“Nuk e di”.

Profesor, nje nga gjerat te cilat ka mbetur nje pjese e rendesishme e historise se transformimeve ne Shqiperi eshte artikulli qe ju botuat ne gazeten “Zeri i Popullit”, ne dy numra. Behet fjale per nje artikull te botuar ne prill te vitit 1990. Si ju lindi ideja per kete shkrim?

“Ti me kujtove mua dicka tjeter, qe une dua ta permend ketu, sepse nuk mund ta permend ne asnje vend tjeter. Dy vjet perpara ketij artikulli, ‘Ne kerkim te kohes se humbur’, qe beri buje ne ate kohe, une kam shkruar nje artikull tjeter, ne mars te vitit 1988. Edhe ai shkrim paraqiti shume interes ne ate kohe, cuditerisht per mua. Si ishte puna...? Na thote drejtori i spitalit, ishte zakon atehere ne spital qe nje here ne jave shefat e klinikave mblidheshin dhe diskutonin per probleme te ndryshme, se po afron koha qe duhet bere raporti vjetor i spitalit. Une u cova dhe thashe qe nuk jam dakord me kete raport vjetor, ne i kemi bere raportet per cdo klinike te vecante dhe mua nuk me interesonte se cfare problemi ka dermatologu apo okulisti. Per mua eshte humbje kohe, i thashe, prandaj nuk do te marr pjese ne kete. Po jo duhet te behet, me thoshte ai, edhe une i thosha qe nuk behet e ngulja kembe. Nje nate me merr ne telefon pas dy-tre ditesh. Shiko me thote, se do te vije shoku Manush Myftiu, do te vij ne mbledhjen tone, te lutem shume ju jeni klinika me e madhe ne spitalin tone dhe ju keni rezultate, thote drejtori, merrni pjese ne kete. U ula per gjithen naten edhe shkrova, nuk fjeta fare. Shkrova nje artikull dhe doli ne gazeta. Por, para se te dilte ne gazete, shkuam atje, ne nje salle te madhe i gjithe spitali, mjeket e infermiere. Kishte ardhur sekretari i pare i rajonit. Eshte vellai i ambasadorit tone qe kemi pasur ne Greqi heren e fundit. U ulem aty ne nje tavoline te gjate dhe lexova shkrimin tim, e pati shume sukses. Ai shkrim ishte ndertuar ne dy pjese, njera ishte jo thjesht per kardiologjine, por edhe per probleme te tjera shendetesore, ndersa ne pjesen e dyte une kisha kapur kryesisht aftesine dhe paaftesine e kuadrit. Une e kisha kryesisht per klinikat ose per mjeket, shefat ne ate kohe qe merrnin kuader te dobet, sepse te dobetin e komandoje me lehte, kurse me te aftin dhe me te zotin do te kishte me shume probleme. Une nuk pyesja fare per problemet e tyre, merrja gjithmone kuadro te mira. Mirepo, duke e trajtuar ne kete menyre, une kalova edhe pak kufijte e spitalit, e kapa dhe si parti, si shtet, kuadrot ne pergjithesi si caktoheshin. Kur u ktheva une ne vend, thote ky Hajro Zeneli, qe ishte sekretar i pare i rajonit: Profesor, mire ishte kjo, por duhet te kesh bere shume armiq me kete referatin. Armiq nga kush, i thashe une. Nga te paaftet, me tha, se i godite me shume. Nuk me shqeteson, i thashe, se i paafti nuk e kupton dhe eshte i paafte. Ne fakt edhe kur dolem jashte, njerezit qe me dhane te paret doren per fjalimin e mire, ishin te paaftit. Kete artikull e moren. Ishte Musa Ulqini, qe ishte gazetar te “Zeri i Popullit”. Ishte cun i ri dhe vinte shpesh ne spital per te kerkuar artikuj, pasi mbulonte shendetesine. Une vete nuk shkruaja dhe e dergoja te koleget e mi. Pastaj jo vetem kaq, por mbas dy ditesh me thone qe na lejo qe kete artikull ta perkthejme ne anglisht dhe frengjisht per t’ia dhene revistes “Albani Nouvelle”, qe ishte per boten e jashtme. Pastaj me thirren ne nje zyre ne Komitetin Qendror dhe me pergezuan per kete. U habita edhe vete se c’ishte ky reagim. Sidoqofte, dukej qe partia ne ate kohe donte nje mbeshtetje qe ka edhe zera nje cike kritike, me te ndryshem ne ambientin tone.

Kurse per shkrimin ‘Ne kerkim te kohes se humbur’ u stimulova nga nje Plenum i Komitetit Qendror qe u be ne ate kohe, ne vitin 1990 ndoshta, ne muajt e pare. Nuk e di sipas radheve, por Ramiz Alia ne ate kohe dha disa teza me liberale, me te shtendosura. Atehere une thashe qe po shkruaj edhe une dicka dhe filloj te shkruaj. Rastesisht takoj Teodor Kekon, afer shtepise sime, ai ishte ne ate kohe ne gazeten “Drita” dhe me kerkoi nje artikull. Une i thashe qe kam filluar te shkruaj nje artikull, e kam te perceptuar, pasi kisha filluar ta shkruaja, pergjysme ishte. I thashe se po te donte mund ta vinte ta shikonte. Ai erdhi ne shtepi, pasi aty afer ishim. E lexoi dhe vuri duart ne koke: Bo bo, me tha, po kjo eshte nje bombe! Te nesermen me tha: Shiko, gazeta ime nuk ka tirazh e do te humbase ky kryeartikull dhe eshte me mire qe ta dergosh te “Zeri i Popullit”. Me dha edhe keshill qe ne fund fare, pjesa e fundit te lidhet me pjesen e fillimit nga ana teknike, pasi une nuk e dija dhe e bera si me tha ai. Meqenese ishte dicka artikulli e mund te paraqiste rrezik per njerezit e shtepise, une i mblodha gruan, vajzen edhe dhendrin qe eshte Mihal Tase, mjek kardiolog. I thashe, merreni kete artikull edhe shikoni, ta jap kete apo jo!”.

Dhe cila ishte pergjigjja?

“Po, jepe”.

Po me strukturat e Partise se Punes e kishit konsultuar artikullin?

“Me askend”.

Cili qe reagimi pas botimit?

“Reagimi ka qene interesant shume, sepse shume njerez u treguan tejet te entuziazmuar. Pastaj, pas disa ditesh e moren veten si me thene nga ky shok, se ishte nje shok i vertete. Filloi nje situate xhelozie, qe kete artikull mos e ka shkruar Ramiz Alia, edhe e ka vene ky emrin...”.

Po reagimi i Ramiz Alise cili ishte?

“Jo vetem reagimi i Ramiz Alise, por i gjithe Byrose Politike ne ate kohe ishte qe, mire ai dha mendimin e tij, nese keni nje mendim tjeter uluni e shkruani per te dhene nje pergjigje”.

A keni pasur besim se Ramiz Alia mund te kishte dore ne transformimin e sistemit ne ate kohe?

“Ky ka qene nje opinion i pergjithshem, qe une e mbaj mend shume mire ne ate kohe. Pasi vdiq Enveri, njerezit kishin shume shprese se Ramiz Alia do te bente ndryshime. Por, kaloi nje vit, dy vjet, tre vjet dhe ndryshime nuk ndodhen”.

Per cfare arsyesh sipas jush?

“Ishte disiplina e partise, kishte anetar byroje qe ishin shume te eger. Mua me ka ndodhur ne ate kohe, se une beja vizita edhe neper shtepi. Shkova te nje oficer i vjeter, per shembull, i cili ishte i semure nga zemra dhe pasi piva kafen e shtepise, sipas zakonit, me thote: Ajo qe pritesh shume nga ai ne ate kohe, nuk po realizohet. Nese ka frike ndonje gje ose e pengon njeri, te dali e te na thote me ze te larte ne televizor, ne qe kemi luftuar edhe pushken mund ta kapim prape per ta ndihmuar!”

Ju keni marre pjese ne takimin e Ramiz Alise me intelektualet, si e mbani mend ate takim?

“E kam shume te qarte. Une ate dite kam qene me temperature 39 grade, ndonje viroze apo gjendje gripale, por megjithate vendosa te shkoj. Gjate rruges takoja njerez te njohur qe shkonin ne mbledhje, asnje nuk e dinte se per cfare behej mbledhja”.

Askush nuk kishte biseduar me te paraprakisht?

“Jo. Shoku Ramiz mori nje karrige dhe u ul mes nesh aty. Mes 40 vetash qe ne ishim aty, nuk e dinim as vete ne, se per cfare ishte. Ashtu sic e ka Ramizi me shaka: He more shoke do filloni ju perpara apo te filloj une. Por, per cfare te fillonim ne?! Ai perpara foli per arritje te partise dhe per presionet qe behen, thirrjet per ndryshime dhe qe ne duhet t’i mbrojme. Foli ne menyre te ashper per armikun e klases etj., etj. Pastaj na pyeti ne, se si e mendoni kete pune per pluralizmin. Aty pati nje tutje te pergjithshme”.

A eshte e vertete qe asnje nga ju nuk i kerkoi atij ndryshime?

“Jo, ishte problemi qe te kete pluralizem mendimi, apo pluralizem partiak”.

E permendi dikush aty fjalen pluralizem partiak?

“Po, po, qe te gjithe thane qe nuk eshte koha per pluralizem. Por, ne ate kohe dihej se partia deshironte pluralizem mendimi. Ismail Kadare, per shembull, iu drejtua direkt: Shoku Ramiz - i tha - une jam shkrimtar dhe nuk merrem me politike. Saliu foli per pluralizem mendimi, nuk eshte koha akoma per pluralizem partiak. Me nje fjale nuk u dha ndihme. Kur dola qe aty, takova nje mjek, dhe i thashe: Mor Beni, cfare beri shoku Ramiz keshtu. Po kjo mbledhje donte edhe nje pergatitje. Nese ti mendon qe duhet pluralizem partiak, merreni nja 4 ose 5 vete aty edhe i thuaj perpara qe nuk ecet me keshtu”.

Ju mendoni se Ramiz Alia donte apo nuk donte pluralizem?

“Deri aty nuk donte”.

Jeni i sigurt?

“Po, po, jam i sigurt”.

Atehere, cila ishte arsyeja e mbledhjes?

“Po druhesh, druhesh nga te tjeret. Ne ate kohe u fol qe do behen demonstrata, do derdhet gjak. Ai druhesh nga keto veprime. Per shembull, ne artikullin tim, kishte reparte ushtarake ne Vlore apo ne Korce qe kerkonin te vije filani se cfare ka dashur te thote ‘Me kohe te humbur’. Domethene ishte nen presion”.

Si i keni pritur ndryshimet e viteve 1990 per krijimin e PD-se e me pas...?

“Si nje ngjarje shume te madhe, qe patjeter do te kishte pasoja”.

Pas 17 vitesh pluralizem, mendoni se demokracia shqiptare eshte ende problematike?

“Po, kete e mendoj”.

Ne c’kuptim?

“Ka shume veprime qe nuk perputhen me demokracine sot. Prape tranzicioni nuk ka mbaruar tek ne. Nga vitet ‘87 apo ’88, une isha deputet ne ate kohe dhe vjen nje deputet nga Holanda apo Belgjika, nuk e di. Keta per ta nderuar, sic behej ne ate kohe, i benin nje shetitje me makine deri ne Vlore, ne Sarande dhe rruga kendej nga Gjirokastra. Kete deputetin e shoqerova une ne Sarande. Ne mbremje, ne Sarande, pame ne nje kryqezim rruge aty nga bregu nje grup femijesh te nje kopshti me bluza te bardha, te pastra, te kapur bluza nga bluza secili, si ecje tradicionale dhe kendonin nje kenge. Ky i huaji u mahnit dhe me tha: Sa e lezetshme. Gjithashtu me tha se cfare thote kenga e une ia perktheva ne frengjisht. Interesant, me tha, por keta tha kur te rriten do te jene besnik te medhenj te partise”.

Ne c’kuptim?

“Ajo qe merret ne ate moshe do te ngeli shume gjate”.

Pra, ju po thoni se formimi qe ne kemi marre eshte shume e veshtire te transformohet?

“Po, shume e veshtire”.

Ky eshte defekti me i madh qe kemi, sipas jush?

“Po, ky eshte nje nga defektet tona. Shume nga veprimet tona te sotme jane te asaj kohe”.

Derivati i deformimit qe kemi marre ne ate kohe?

“Po. I tille eshte edhe militantizmi partiak edhe sot”.

Cili eshte niveli i mjekesise apo nuk shkoni me?

“Jo, nuk shkoj me”.

Prej sa vitesh?

“Prej 15-18 vitesh”.

Si eshte dita juaj, me se e kaloni kohen?

“Ketu une tani po pres prej 6 muajsh, te dorezoj Akademine e Shkencave, sepse mua me ka mbaruar mandati. E kemi caktuar vete ne per 2 mandate nga 4 vjet, jane maksimalja dhe do te dorezohet pa asnje kompleks. Edhe une pres ta dorezoj kete. Por, gjate kesaj kohe ndodhin edhe gjera te papelqyeshme. Ka disa dite qe del nje artikull ne nje gazete. Gazetarja me citon mua se une kam dhene nje interviste atje, goxha te gjate, kur une s’e kam dhene kete interviste. Por, si ka mundesi xhanem. Per probleme shume te rendesishme, ku une jap rekomandime qe anetaret e Akademise se Shkencave te jene shefat, e instituteve etj., etj,. Dhe qe une javen tjeter do te jap emrat e Akademise se Shkencave, kush jane keta?! Une kritikoj Ministrin e Arsimit qe pse reformen studentore po e ben ne kete menyre”.

Nuk e keni dhene ju kete interviste?

“Absolutisht asgje. Madje, mora ne telefon dhe i thashe. Mire do te interesohem une me thote shefi i saj. Pastaj me bien ketu gazetaren. Ajo erdhi dhe filloj te qaje e shkreta, nje vajze e re. Moj vajze, i thashe, si ka mundesi qe ti me citon mua, sikur ke biseduar me mua dhe ti je ne fillim te karrieres tende. Keshtu do ta vazhdosh karrieren tende...?”.

Cila ishte pergjigjja qe moret?

“Ajo filloi te qaje: Me fal, me fal, me fal”.

Profesor, keni jetuar ne tre kohe. Kohen e mbreterise, nuk po e fus luften, kohen e komunizmit dhe aktualisht. Cila ka qene me mbreselenese?

“Ka qene koha e luftes, interesante”.

Perse?

“Sepse ka pasur nje orientim te tille dhe nje pjesemarrje te tille te popullates qe ka qene shume e rendesishme. Une si fis vij edhe nga familja Nosi, qe ishte Lef Nosi dhe qe nje personazh shume i njohur dhe u pushkatua ne ate kohe. Ai gjyshen time e kishte mbese. Ai bie vellai i stergjyshes sime dhe per te pare mbesen vinte ne shtepi te ne. Ne ate kohe une isha 12 vjec, kalama akoma. Kisha rastisur ne cardakun e shtepise. Ka ardhur Lefi dhe pinte kafe, ishte edhe Kol Paparisto, nje personalitet biolog, si dhe pjesemarres i Luftes Nacionalclirimtare. Kola ishte i majte dhe Lefi ishte i djathte, si tani e mbaj mend qe Lefi i jepte argumente qe, shiko se komunizmi ishte keq, ata nuk kane familje, motra martohet me vellane etj.. Kola mundohej ta shpjegonte qe nuk eshte ashtu, keto jane shpifje dhe ato kane familje etj., etj. Ky debat midis tyre edhe u acarua pak. Por, aq sa mund te lejohet me acarimin. Mua me mbeti ne mendje qe atehere. Domethene, kishte nje pjesemarrje ne jeten politike te kohes, shume te fuqishme. Llogarit qe une isha 13 vjec dhe djali i pare i shtepise. Mua me lane qe te benim propagande ne zonat e Cermenikes, te tjeret ishin te armatosur, por une isha 13-vjecar ne ate kohe edhe kam kaluar nga Funari i Elbasanit deri ne Orenje te Cermenikes, fshat me fshat, per 2 jave me radhe. Paraqitnim nje skec, nje pjese teatrale gjoja, ku mblidheshin fshataret qe shikonin se une luaja rolin e nje bariu te vogel, i cili me ne fund u vra. Kur do me varrosnin, me vinin ate flamurin e kuq ne trup dhe me thoshin: Aman mos qesh ketu, sepse mos dilte keq. Ishte e gjithe popullata e perzier”.

Kryetarja e Kuvendit te Shqiperise, Jozefina Topalli, ka kerkuar dekorimin e Lef Nosit per faktin qe eshte nje nga firmetaret e aktit te Pavaresise se Shqiperise?

“Ai ka marre pjese ne kete akt, ka qene ministri i Postes dhe ka qene shume aktiv, njeri me dinjitet. Une kur erdha ne Akademi, nje nga reformat qe doja te beja, edhe e bisedova me koleget, njerezit te cilet jane perzier me politiken ne ate kohe, por nuk kane lyer duart me gjak, te rishikoheshin. Ai mund te kete qene me Ballin apo me Zogun, ka marre pjese gjashte muaj apo nje vit, ka punuar gjithe jeten me kontributin e tij, si ta humbasim kete njeri neve. Kam biseduar me koleget e mi ketu, me Kristo Frasherin, me Rexhep Meidanin me Shaban Demirajn, Jorgo Bulon, Eduard Sulstaroven etj., dhe kane qene te gjithe dakord. Beme nje konference per Ernest Koliqin, se ai ka qene nje figure qe donim ta preknim dhe Jorgo Bulo e paraqiti ne nje menyre shume dinjitoze dhe nuk e permendi fare ate bashkepunimin e tij me italianet, por kontributin qe ka dhene ai per letersine. Asnjeri s’e permend kete si nje reforme ne Akademi dhe qe do te vazhdonte edhe me tutje”.